26 nhân viên kiện Meta dùng AI để lên danh sách người bị sa thải

Nhóm 26 nhân viên cáo buộc công ty đã dùng các hệ thống AI và thuật toán đánh giá hiệu suất để lựa chọn người bị sa thải, khiến những lao động đang nghỉ thai sản, nghỉ chăm sóc gia đình hoặc nghỉ điều trị bệnh bị ảnh hưởng nặng nề hơn những người khác.

Nhân viên tố Meta dùng AI để chọn người bị sa thải

Vụ kiện được đệ trình lên Tòa án Liên bang tại Oakland (bang California) vào cuối ngày 14/7, trong lúc Meta đang triển khai kế hoạch cắt giảm khoảng 8.000 nhân sự, tương đương gần 10% lực lượng lao động toàn cầu.

Theo đơn kiện, Meta không chỉ dựa vào đánh giá của các nhà quản lí mà còn sử dụng nhiều công cụ công nghệ để hỗ trợ quá trình lựa chọn nhân viên bị cho thôi việc.

Các nguyên đơn cho biết hệ thống này kết hợp dữ liệu từ AI, số lần gõ bàn phím, mức độ hoạt động trên hệ thống nội bộ, bảng thống kê mức sử dụng các công cụ AI và các bảng xếp hạng hiệu suất được hỗ trợ bằng thuật toán. Những chỉ số này sau đó được dùng để xác định ai sẽ nằm trong danh sách cắt giảm nhân sự.

Vấn đề, theo các nguyên đơn, là những người đang nghỉ thai sản, nghỉ chăm sóc gia đình hoặc nghỉ điều trị bệnh gần như không thể đạt được điểm số tương đương các đồng nghiệp vẫn làm việc bình thường.

Đơn kiện cho rằng bản chất của các hệ thống đánh giá này khiến người lao động nghỉ phép theo diện được pháp luật bảo vệ luôn có sản lượng công việc thấp hơn, dù đó hoàn toàn là khoảng thời gian nghỉ hợp pháp.

Meta bị cáo buộc không điều chỉnh thuật toán để loại trừ ảnh hưởng của các kì nghỉ được pháp luật bảo vệ, cũng không thực hiện đánh giá riêng đối với từng trường hợp như quy định của luật lao động Mỹ.

Kết quả là những người đang nghỉ phép vì lí do sức khỏe hoặc gia đình bị lựa chọn với tỉ lệ cao hơn trong đợt sa thải.

Toàn bộ 26 nguyên đơn đều đang hoặc từng nghỉ phép theo diện được pháp luật bảo vệ. Họ cũng đều đã yêu cầu hoặc được Meta chấp thuận các biện pháp hỗ trợ phù hợp đối với tình trạng khuyết tật hoặc sức khỏe của mình.

Dù đã nhận được thông báo chấm dứt hợp đồng, cả 26 người hiện vẫn còn làm việc tại Meta. Theo kế hoạch, việc chấm dứt hợp đồng sẽ bắt đầu từ ngày 22/7. Trong số các nguyên đơn, khoảng một nửa nghỉ việc vì lí do chăm sóc con nhỏ hoặc mang thai.

Có tám phụ nữ nghỉ thai sản hoặc nghỉ liên quan đến thai kì, bốn nam giới nghỉ chăm sóc con theo chế độ dành cho cha và một phụ nữ nghỉ để chăm sóc người thân trước khi tiếp tục nghỉ vì có tang trong gia đình.

Một trường hợp khác được nêu trong đơn kiện là một nhân viên mắc bệnh nghiêm trọng và khuyết tật. Người này cho biết Meta đã phê duyệt đơn nghỉ điều trị thông qua đơn vị cung cấp dịch vụ y tế của chính công ty.

Tuy nhiên, theo nội dung đơn kiện, một quản lí đã cảnh báo rằng việc nghỉ phép sẽ khiến nhân viên này dễ bị đưa vào danh sách cắt giảm. Các luật sư còn cáo buộc Meta không bố trí biện pháp hỗ trợ phù hợp đối với tình trạng khuyết tật của người lao động này.

Đáp lại, Meta bác bỏ toàn bộ cáo buộc. Trong tuyên bố gửi truyền thông, công ty khẳng định các nội dung trong đơn kiện "không có cơ sở và không phản ánh đúng sự thật". Theo Meta, mọi quyết định liên quan đến cơ cấu tổ chức và cắt giảm nhân sự đều do con người đưa ra, chứ không phải AI.

Bài toán pháp lí mới trong kỉ nguyên AI

Vụ kiện không chỉ xoay quanh câu chuyện cắt giảm nhân sự mà còn mở ra một cuộc tranh luận lớn hơn về việc sử dụng AI trong quản trị nguồn nhân lực. Các nguyên đơn cho rằng Meta đã vi phạm hàng loạt đạo luật của Mỹ, bao gồm Đạo luật Nghỉ phép Gia đình và Y tế (FMLA), Đạo luật Người khuyết tật Mỹ (ADA), Đạo luật Chống phân biệt đối xử khi mang thai và Đạo luật Bảo vệ lao động mang thai.

Đáng chú ý, đơn kiện còn viện dẫn nguyên tắc pháp lí mang tên "disparate impact" (tác động bất cân xứng). Đây là học thuyết lâu đời trong luật dân quyền Mỹ, theo đó một chính sách tưởng như trung lập vẫn có thể bị coi là phân biệt đối xử nếu tạo ra tác động bất lợi rõ rệt đối với một nhóm lao động được pháp luật bảo vệ.

Các luật sư của nguyên đơn lập luận rằng hệ thống đánh giá do thuật toán hỗ trợ của Meta đã ghi nhận thời gian nghỉ phép như sự sụt giảm hiệu suất làm việc. Do phụ nữ thường nghỉ thai sản và nghỉ chăm sóc gia đình nhiều hơn nam giới, cơ chế này khiến lao động nữ chịu tác động bất lợi lớn hơn.

Điều này có thể cấu thành hành vi phân biệt đối xử gián tiếp theo quy định của Đạo luật Dân quyền năm 1964 cũng như một phán quyết quan trọng của Tòa án Tối cao Mỹ từ năm 1971.

Đơn kiện được đưa ra trong lúc chính quyền Tổng thống Donald Trump đã yêu cầu các cơ quan liên bang giảm ưu tiên thực thi học thuyết "disparate impact", với lập luận rằng nguyên tắc này làm suy giảm tính cạnh tranh dựa trên năng lực và dễ dẫn đến việc mặc định mọi chênh lệch về giới tính hoặc chủng tộc đều xuất phát từ phân biệt đối xử.

Tuy nhiên, các chuyên gia pháp lí nhận định điều đó không đồng nghĩa doanh nghiệp được miễn trách nhiệm. Người lao động vẫn có quyền tự khởi kiện nếu cho rằng mình bị đối xử bất công, trong khi nhiều bang của Mỹ vẫn duy trì các quy định nghiêm cấm hành vi phân biệt đối xử dựa trên tác động bất cân xứng.

Các luật sư của nguyên đơn cho biết mục tiêu trước mắt của vụ kiện không phải yêu cầu bồi thường ngay lập tức mà là đề nghị tòa án giữ nguyên hiện trạng để 26 nhân viên tiếp tục làm việc trong thời gian chờ giải quyết tranh chấp bằng trọng tài.

Theo họ, nếu việc sa thải hoàn tất, nhiều thiệt hại sẽ không thể đảo ngược, từ việc mất bảo hiểm y tế trong thời gian mang thai hoặc điều trị bệnh, mất quyền nghỉ phép theo luật, mất các khoản cổ phiếu chưa được trao quyền sở hữu cho đến nguy cơ ảnh hưởng tới tình trạng cư trú của những lao động nước ngoài.

Vụ kiện vì thế được xem là một phép thử quan trọng đối với việc ứng dụng AI trong quản trị nhân sự. Khi các doanh nghiệp ngày càng phụ thuộc vào thuật toán để đánh giá hiệu suất và ra quyết định, câu hỏi đặt ra không chỉ là AI có chính xác hay không, mà còn là liệu các hệ thống này có vô tình tạo ra sự bất bình đẳng đối với những nhóm lao động vốn đã được pháp luật bảo vệ.