6 ngón tay làm tan vỡ thần tượng bộ trưởng AI

Tháng 9.2025, thế giới chính trị chứng kiến một sự kiện chưa từng có tiền lệ khi Thủ tướng Albania, ông Edi Rama, công bố bổ nhiệm Diella, một bộ trưởng được tạo ra hoàn toàn bằng trí tuệ nhân tạo (AI), vào nội các của mình. Với tên gọi mang ý nghĩa “ánh dương” trong tiếng Albania, Diella được gửi gắm bao hứa hẹn.

Sau những hào nhoáng là thực tế phũ phàng

Diella được giới thiệu với hình ảnh một người phụ nữ mặc trang phục truyền thống Albania, gương mặt hiền hòa, giọng nói điềm đạm và phong thái điềm tĩnh. Bộ trưởng AI này được tích hợp vào hệ thống e-Albania, nền tảng trực tuyến cho phép công dân truy cập gần như toàn bộ dịch vụ công, từ thủ tục thuế đến quản lý đất đai. Diella còn đảm nhiệm vai trò giám sát các gói thầu, kiểm tra dữ liệu, phát hiện hành vi bất thường trong quy trình mua sắm của nhà nước. Tất cả được thực hiện tự động, khách quan và minh bạch.

Ông Rama khẳng định đây là “bước đi hướng đến một chính phủ trong sạch và minh bạch tuyệt đối”, khi mọi giao dịch, hợp đồng và luồng tiền công sẽ được công khai theo thời gian thực thông qua hệ thống kỹ thuật số mà Diella giám sát. Thủ tướng Rama tuyên bố trong buổi ra mắt: “Chúng tôi muốn tạo nên một quy trình 100% không thể tham nhũng, nơi mọi đồng tiền công đều được theo dõi minh bạch”.

Những lời giới thiệu đó rất hùng hồn và hấp dẫn. Tò mò, kỳ vọng, tôi dõi theo Diella với hy vọng "cô ấy" sẽ tạo ra một bước đột phá. Thế nhưng, trong gần một tháng qua, hy vọng khấp khởi dần bốc hơi.

Những gì chờ đợi về hoạt động của Bộ trưởng AI đều không được báo chí Albania nhắc tới vì có lẽ là chưa làm được gì đáng chú ý. Nổi bật nhất có lẽ là đoạn video ghi lại cảnh Diella phát biểu ra mắt trước Quốc hội Albania hôm 18.9. Trong bài diễn văn, bằng giọng nữ trầm, Diella nói: “Tôi không đến đây để thay thế con người, mà để giúp họ”.

Tuyên bố đó chẳng có gì đặc biệt vì một chiếc điện thoại không cần hệ điều hành thông minh cũng có thể phát ra tiếng ghi sẵn từ thẻ nhớ. Tôi không quá hy vọng rằng cô bộ trưởng AI này ngay lập tức có thể đưa ra quyết sách hay giải quyết công vụ như được quảng bá, nhưng ít ra một AI thông minh hơn chatbot thông thường cũng phải có màn trả lời chất vấn tương xứng trước những người thuộc phe đối lập chứ?

Vậy mà, không có gì cả. Trước những lời phản đối của phe đối lập về tính hợp pháp của bà bộ trưởng AI, mà không có một lời đáp trả, một lời thanh minh hay một phát ngôn nào từ Diella hay đội ngũ phía sau. Đến quan điểm về sự tồn tại hợp pháp của bản thân mình mà bộ trưởng Diella còn không thể tự bảo vệ thì làm sao có thể tin cô bộ trưởng có thể bảo vệ luật pháp hay bảo vệ cho quyền lợi công dân?

Nhà khoa học máy tính người Pháp Jean-Gabriel Ganascia dường như có lý khi giải thích: “Máy móc không thể khiến chính phủ có trách nhiệm hơn — chỉ con người mới có thể làm được điều đó”. Thật khó để bắt Diella chịu trách nhiệm nếu có gì đó không ổn xảy ra dưới sự điều hành của bộ trưởng AI.

Bàn tay 6 ngón khiến niềm tin cạn sạch

Đến cuối tháng 9, vẫn còn rơi rớt một chút hy vọng rằng sau khởi đầu vấp váp, bộ trưởng AI sẽ nghiêm túc rút kinh nghiệm để nâng cấp và thông minh hơn - giống như cách mà các mô hình AI khác tiến bộ dần dần. Dù sao phiên bản bộ trưởng AI đời đầu cũng phải có thời gian hoàn thiện.

Nhưng đến tháng 10, chút niềm tin này đã cạn sạch. Trong ngày đầu tiên của Tháng Nâng cao nhận thức về ung thư vú, Bộ trưởng AI xuất hiện trong một video ngắn kêu gọi cộng đồng ở Albania quan tâm tới sức khỏe phụ nữ.

Thay vì tiếp nhận thông điệp của cô bộ trưởng, công chúng lại tập trung vào… bàn tay của Diella, với 6 ngón tay - một lỗi "ảo giác" điển hình của các AI tạo sinh nếu không cẩn thận làm chủ prompt (câu lênh). Hình ảnh nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội, kéo theo hàng trăm bình luận mỉa mai và châm biếm về “độ hoàn thiện” của công nghệ đứng sau vị bộ trưởng này.

Trước làn sóng chế giễu, đội ngũ quản lý trang Facebook chính thức của Diella buộc phải chỉnh sửa hình ảnh, cắt bỏ phần tay của bức ảnh để giấu đi chi tiết bàn tay dị thường. Song thiệt hại về hình ảnh thì không thể xóa bỏ: Diella đã kịp trở thành trò cười trong mắt công chúng.

Sự cố tưởng chừng chỉ "quê quê" này lại phơi bày vấn đề lớn: sự thiếu chuẩn bị kỹ lưỡng trong một dự án mang tầm quốc gia. Nếu một chi tiết nực cười như bàn tay thừa ngón cũng không được kiểm soát trước khi công bố, thì thật khó để tin tưởng rằng hệ thống phía sau Diella vận hành an toàn và chính xác. Nếu bộ trưởng AI lỡ "ảo giác", duyệt đấu thầu một cây cầu 5 trụ thành 6 trụ thì chắc câu chuyện không còn là nực cười.

Những người hoài nghi về tính minh bạch không thể đặt niềm tin vào AI khi bản thân nó không hề độc lập mà vẫn phụ thuộc từ những người đứng sau thao túng số liệu. Chuyên gia an ninh mạng Erjon Curraj đưa ra giải thích bi quan: “Hiệu quả của Diella sẽ phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu mà nó được cung cấp và độ tin cậy của thuật toán. Nếu những dữ liệu đó sai lệch hoặc thiên vị, hệ thống sẽ chỉ tái sản sinh chính những sai lệch đó”.

Có lẽ, trong tương lai, bộ trưởng AI thật sự thông minh hơn sẽ xuất hiện với khả năng suy nghĩ độc lập cao hơn. Dù không biết điều đó xảy ra khi nào, nhưng chắc chắn nó phải đến từ một quốc gia có trình độ phát triển trí tuệ nhân tạo hàng đầu thế giới và nền quản trị minh bạch, đáng tin cậy.

Còn hiện giờ, với thần tượng vừa sụp đổ mang tên Diella, hãy cứ để AI làm chức năng hỗ trợ. Đừng vội trao cho nó chức năng, chức vụ hào nhoáng như bộ trưởng, thứ trưởng làm gì, khiến cho nhiều người như tôi... vỡ mộng.