AI bước lên sân khấu cùng dàn nhạc giao hưởng
Tác phẩm mới của nhà soạn nhạc Tod Machover đưa AI lên sân khấu cùng dàn nhạc giao hưởng, tương tác trực tiếp với các nhạc công và phản hồi âm thanh theo diễn biến buổi diễn.
Tại Symphony Hall ở Boston (Mỹ), AI cùng hơn 80 nhạc công của Dàn nhạc Giao hưởng Boston (BSO) tham gia trình diễn tác phẩm already and not yet dài 25 phút. Đây là sáng tác mới của nhà soạn nhạc Tod Machover, giáo sư của MIT Media Lab, được thực hiện nhân dịp kỷ niệm 40 năm thành lập đơn vị này.
Machover đã dành gần nửa thế kỷ nghiên cứu sự kết hợp giữa âm nhạc và công nghệ. Năm 1991, ông phát triển đàn cello điện tử hypercello cho nghệ sĩ Yo-Yo Ma. Vở opera có robot của ông cũng từng vào danh sách đề cử chung kết giải Pulitzer năm 2012. Với already and not yet, nhà soạn nhạc 72 tuổi tiếp tục thử nghiệm cách công nghệ tương tác với con người trong một dàn nhạc quy mô lớn.
AI không tạo nhạc theo câu lệnh
Hệ thống AI trong tác phẩm của Machover khác với những công cụ có thể tạo một bản nhạc hoàn chỉnh từ vài dòng mô tả. Thay vào đó, nó được thiết kế để phản hồi âm thanh do các nhạc công tạo ra ngay trên sân khấu.
“Đó là một cộng tác viên, và chúng tôi thiết kế nó theo cách đó”, Machover nói.
AI tham gia cùng người biểu diễn thông qua những đoạn nhạc do nhà soạn nhạc viết, phần phát triển từ chất liệu có sẵn hoặc những đoạn ngẫu hứng. Hệ thống không lấy phần trình diễn của nhạc công để tạo thành một tác phẩm hoàn toàn mới, mà phản hồi lại những gì đang diễn ra, tạo nên sự tương tác qua lại.
Manaswi Mishra, nghiên cứu sinh tiến sĩ thuộc nhóm Opera of the Future của Machover, là người cùng phát triển hệ thống. Trước đây, Mishra từng xây dựng nhạc cụ ứng dụng AI dành cho các nghệ sĩ chuyên nghiệp, nhưng đây là lần đầu anh tham gia phát triển công nghệ cho cả một dàn nhạc.
Trong buổi biểu diễn, Mishra cũng có mặt trên sân khấu để điều phối phản hồi của hệ thống. Nhóm phát triển có thể làm nổi bật những đặc điểm hòa âm, nhịp điệu hoặc thay đổi hướng thể hiện sắc thái âm thanh. Nhờ đó, phản hồi của AI không chỉ là một lớp âm thanh được thêm vào bản nhạc, mà có thể tác động đến cách người chơi tiếp tục trình diễn.
Mishra cho rằng tương lai của âm nhạc ứng dụng AI không chỉ nằm ở việc yêu cầu máy tạo ra một bản nhạc, mà còn ở khả năng tham gia trực tiếp vào quá trình âm nhạc được hình thành.
Tạo nhạc theo phong cách ngẫu hứng
Already and not yet gồm ba phần mang tên Smash Up, Wake Up và Stand Up. Tác phẩm thể hiện suy ngẫm của Machover về vai trò của đối thoại trong một nền xã h ội dân chủ được hình dung theo cách mới, dẫn dắt người nghe từ khủng hoảng đến thức tỉnh.
Trong cách xây dựng của nhà soạn nhạc, dàn nhạc đại diện cho xã hội. Ở phần cuối, 100 nhạc công không chỉ lắng nghe nhau mà còn phải tìm cách thương lượng để thiết lập một phương thức giao tiếp mới. Ý tưởng này được thể hiện qua tương tác giữa các nhạc công và AI. Khi một nghệ sĩ chơi đoạn độc tấu, họ có thể biến đổi giai điệu hoặc ngẫu hứng thêm, còn hệ thống sẽ phản hồi theo những gì nó nhận được. Và cách phản hồi của AI sẽ khác nhau, tùy người biểu diễn và diễn biến âm nhạc.
Machover và Mishra không thể kiểm soát hoàn toàn kết quả. Hệ thống được thiết kế để tạo ra những biến thể, sắc thái hoặc phần mở rộng từ âm thanh của nhạc công, nhưng phản hồi cụ thể sẽ không được định sẵn hoàn toàn.
“Và tôi chấp nhận điều đó - tôi muốn có sự bất ngờ”, Machover nói trên WBUR.
Với Machover, đây là một thử nghiệm nhiều rủi ro, nhưng cũng có khả năng tạo ra trải nghiệm âm nhạc khác biệt.
AI có thay thế nghệ sĩ?
Sự phát triển nhanh chóng của AI khiến thử nghiệm này đặt ra câu hỏi về vai trò của con người trong sáng tạo nghệ thuật. Machover cho biết thái độ của ông đối với AI cũng thay đổi trong vài năm gần đây, khi nhiều ứng dụng công nghệ đi theo những hướng mà ông đánh giá là nguy hiểm và khó giải quyết.
Owen Young, nghệ sĩ cello của BSO, ban đầu tò mò về cách hệ thống sẽ hoạt động với dàn nhạc. Anh cũng thừa nhận AI đang là chủ đề gây nhiều tranh cãi. Tuy nhiên, sau khi tìm hiểu dự án, Young cảm thấy bị cuốn hút hơn là lo ngại, bởi con người vẫn là những người tạo ra phần trình diễn trong tác phẩm này.
Theo Young, AI là một công cụ, dù nỗi lo lớn nhất vẫn là công nghệ có thể thay thế nghệ sĩ. Nhưng trong sáng tác của Machover, hệ thống không hoạt động độc lập và chỉ tạo ra âm thanh biểu cảm từ những gì nhận được từ dàn nhạc.
Điều đó không có nghĩa AI không tác động đến âm nhạc. Hệ thống có thể làm thay đổi diễn biến của phần trình diễn, đưa ra những phản hồi mà người chơi không dự đoán trước. Tuy nhiên, chất liệu ban đầu, cách thể hiện và quá trình tương tác vẫn phụ thuộc vào các nhạc công.
Công nghệ mở rộng trải nghiệm âm nhạc
Machover không xem tác phẩm này là lời kêu gọi công chúng chấp nhận AI trong mọi lĩnh vực. Ông muốn chứng minh công nghệ có thể được tích hợp vào một tác phẩm âm nhạc nghiêm túc theo cách giàu tính biểu đạt, gợi suy nghĩ và tạo ra những trải nghiệm mới.
Nhà soạn nhạc cũng khuyến khích khán giả tạm gác sự tò mò về công nghệ để tập trung vào cảm xúc mà âm nhạc mang lại. Với ông, điều đáng quan tâm không chỉ là AI làm được gì, mà còn là sự kết hợp giữa con người và máy móc khiến người nghe cảm nhận, suy nghĩ như thế nào.
Thử nghiệm của Machover cho thấy một hướng ứng dụng AI khác trong nghệ thuật biểu diễn, thay vì chỉ tạo ra sản phẩm để con người nghe, sử dụng, công nghệ có thể tham gia vào quá trình sáng tạo đang diễn ra. Âm nhạc kết hợp với công nghệ còn mang đến trải nghiệm khác biệt, đó là sự sống động và tùy hứng, do kết quả phản hồi của hệ thống phụ thuộc vào âm thanh và cách chơi của người nghệ sĩ.
