AI chân dung là 'mỏ vàng' mới của giới nghệ sĩ hay chỉ là đặc quyền của số ít ngôi sao?

Vì sao Vương Tổ Hiền, Ngô Khải Hoa sẵn sàng 'bán gương mặt' cho AI?

Thay vì trực tiếp tham gia đóng phim hay quảng cáo, nghệ sĩ chỉ cần cấp phép hình ảnh để AI tái tạo các nhân vật kinh điển trong game, điện ảnh hay các sản phẩm số. Tuy nhiên, đằng sau những hợp đồng triệu USD là câu hỏi lớn: liệu AI chân dung có mở ra một "mỏ vàng" mới cho toàn bộ giới nghệ sĩ, hay đây chỉ là mô hình dành riêng cho một số ít ngôi sao sở hữu giá trị hoài niệm đặc biệt?

Nhu cầu có thật, nhưng không phải nghệ sĩ nào cũng có thể kiếm tiền từ AI chân dung

Những thương vụ AI chân dung xuất hiện liên tiếp trong thời gian gần đây cho thấy thị trường đang hình thành nhu cầu rất rõ rệt.

Trong nhiều năm qua, các video deepfake, AI thay mặt người nổi tiếng quảng cáo sản phẩm hay các tài khoản sử dụng hình ảnh nghệ sĩ để bán hàng xuất hiện tràn lan trên mạng xã hội. Điều đó khiến các doanh nghiệp vừa nhìn thấy tiềm năng thương mại rất lớn, vừa phải đối mặt với rủi ro pháp lí khi sử dụng hình ảnh chưa được cấp phép.

Chính vì vậy, AI chân dung được xem là lời giải mang tính "chính danh". Thay vì sử dụng hình ảnh trái phép, các thương hiệu có thể kí hợp đồng bản quyền với nghệ sĩ, từ đó khai thác hợp pháp trong quảng cáo, trò chơi điện tử, du lịch, triển lãm số hay các sản phẩm giải trí tương tác.

Đối với nghệ sĩ, đây cũng là cơ hội để biến những vai diễn kinh điển thành tài sản số có khả năng sinh lời lâu dài. Khác với một hợp đồng quảng cáo truyền thống chỉ kéo dài vài tháng, AI chân dung có thể được tích hợp vào nhiều sản phẩm số khác nhau mà không cần nghệ sĩ trực tiếp tham gia ghi hình hay xuất hiện trước công chúng. Điều này đặc biệt phù hợp với những diễn viên đã rút khỏi làng giải trí nhưng vẫn sở hữu lượng người hâm mộ đông đảo.

Tuy nhiên, không phải nghệ sĩ nào cũng có thể bước vào thị trường này. Yếu tố quan trọng nhất không phải mức độ nổi tiếng hiện tại, mà là giá trị biểu tượng được tích lũy qua thời gian.

Những gương mặt như Vương Tổ Hiền, Ngô Khải Hoa hay nhiều minh tinh Hong Kong thế hệ trước sở hữu các vai diễn đã trở thành kí ức tập thể của nhiều thế hệ khán giả. Chính những kí ức ấy mới là thứ doanh nghiệp muốn khai thác, chứ không đơn thuần là khuôn mặt của người nổi tiếng.

Ngược lại, các diễn viên trẻ hoặc nghệ sĩ đang ở giai đoạn phát triển sự nghiệp lại có ít động lực để mở quyền khai thác AI. Họ chưa có những nhân vật mang tính biểu tượng đủ mạnh để tạo ra giá trị lâu dài. Nếu thương mại hóa hình ảnh số quá sớm, họ còn đối mặt nguy cơ làm giảm sự khan hiếm của chính mình và khiến công chúng cảm thấy hình ảnh cá nhân bị khai thác quá mức.

Điều đó cho thấy AI chân dung hiện chưa phải mô hình kinh doanh phổ quát của ngành giải trí, mà giống một đặc quyền dành cho những ngôi sao đã xây dựng được di sản nghệ thuật đủ lớn.

Muốn AI chân dung trở thành ngành kinh doanh bạc tỉ, luật pháp phải đi trước công nghệ

Bên cạnh bài toán thị trường, rào cản lớn nhất của AI chân dung hiện nay nằm ở khung pháp lí. Nếu quyền chân dung truyền thống chủ yếu điều chỉnh việc sử dụng ảnh hoặc video, thì AI lại liên quan đến cả quá trình huấn luyện mô hình, lưu trữ dữ liệu và khả năng tạo ra vô số nội dung mới từ cùng một bộ dữ liệu.

Điều này đặt ra hàng loạt câu hỏi chưa có lời giải rõ ràng. Sau khi hợp đồng hết hiệu lực, doanh nghiệp có bắt buộc phải xóa mô hình AI đã được huấn luyện hay không? Nếu dữ liệu vẫn được lưu giữ, liệu doanh nghiệp có thể tiếp tục tạo ra các phiên bản mới của nghệ sĩ mà không cần xin phép? Nếu AI tạo ra nội dung ngoài phạm vi hợp đồng hoặc bị bên thứ ba khai thác trái phép, ai sẽ chịu trách nhiệm?

Đây đều là những vấn đề mà hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Theo nhiều chuyên gia, hợp đồng AI chân dung trong tương lai sẽ phức tạp hơn nhiều so với hợp đồng quảng cáo truyền thống. Ngoài phạm vi sử dụng và thời hạn cấp phép, các bên còn phải quy định rõ quyền lưu trữ dữ liệu, giới hạn huấn luyện mô hình, quyền tạo tác phẩm phái sinh, cơ chế chia sẻ doanh thu cũng như trách nhiệm khi AI bị lạm dụng. Chỉ khi những quy định này được chuẩn hóa, nghệ sĩ mới đủ yên tâm để mở rộng việc cấp phép hình ảnh.

Ở giai đoạn hiện nay, AI chân dung nhiều khả năng vẫn chỉ đóng vai trò bổ sung cho các hoạt động thương mại truyền thống của người nổi tiếng. Các hợp đồng ngắn hạn, giới hạn trong từng dự án cụ thể sẽ tiếp tục là lựa chọn phổ biến hơn so với việc mở quyền khai thác dài hạn.

Dẫu vậy, sự xuất hiện của các thương vụ AI chân dung cũng cho thấy cuộc tranh luận về trí tuệ nhân tạo trong ngành giải trí đã bước sang một giai đoạn mới. Nếu trước đây người ta lo ngại AI sẽ thay thế diễn viên thật, thì nay vấn đề không còn là "AI thay thế con người", mà là "AI giúp con người kéo dài giá trị của những di sản nghệ thuật đã được tạo dựng".

Có lẽ điều khán giả mong muốn không phải những diễn viên ảo hoàn toàn mới, mà là cơ hội được gặp lại những nhân vật từng gắn với tuổi thơ và thanh xuân của mình bằng một hình thức hiện đại hơn.

Trong hoàn cảnh đó, AI chân dung không còn chỉ là một công cụ công nghệ. Nếu được quản lí bằng những quy tắc minh bạch và tôn trọng quyền của nghệ sĩ, nó có thể mở ra một mô hình kinh doanh mới cho ngành công nghiệp nội dung, nơi giá trị được thương mại hóa không chỉ là khuôn mặt của một ngôi sao, mà còn là kí ức, cảm xúc và di sản văn hóa mà họ để lại trong lòng công chúng.