AI làm ‘gia sư’, dạy và học tiếng Anh có dễ dàng hơn?

AI giải quyết đúng điểm yếu

Theo bà Trần Thị Tâm, Phó giám đốc Trung tâm Đào tạo, Kiến thức ngoại giao và Ngoại ngữ (CEFALT, Sở Ngoại vụ TP.HCM), AI có thể hỗ trợ xây dựng hồ sơ học tập riêng, nhận diện điểm mạnh, điểm yếu rồi đề xuất nội dung luyện tập phù hợp, qua đó cá nhân hóa lộ trình học cho từng học sinh.

Đơn cử, một học sinh có kỹ năng đọc ở trình độ B1, từ vựng A2+, trong khi kỹ năng nghe và nói ở mức A2, viết ở mức A2+. Với mục tiêu giao tiếp tự tin, lộ trình tám tuần có thể được chia thành từng giai đoạn, từ củng cố từ vựng và phát âm, luyện nghe, luyện nói đến kết hợp các kỹ năng rồi đánh giá để điều chỉnh.

Điểm quan trọng nằm ở vòng lặp: luyện tập, nhận phản hồi, sửa lỗi và luyện lại. Dữ liệu từ quá trình học giúp hệ thống đề xuất bài tập tiếp theo, thay vì để tất cả người học tiếp tục làm những bài tập giống nhau. Công nghệ đã được ứng dụng vào việc dạy và học tiếng Anh từ hàng chục năm qua. Tuy nhiên, điểm khác biệt hiện nay là người học có thể kết hợp nhiều chức năng như nhận diện lỗi, tạo bài tập, mô phỏng hội thoại và điều chỉnh nội dung theo tiến trình học của từng người.

Bà Trần Thị Tâm cho rằng AI không thay thế giáo viên. Công nghệ có thể phân tích dữ liệu, tạo nội dung và phản hồi tức thời, nhưng giáo viên vẫn phải xác định mục tiêu, thiết kế hoạt động sư phạm, kiểm chứng thông tin, đánh giá toàn diện và duy trì động lực học tập. Đây cũng là điều kiện để tránh biến việc học thành quá trình làm bài theo những gợi ý có sẵn của máy.

Luyện phát âm mọi lúc mọi nơi với AI

Một ví dụ điển hình về ứng dụng AI trong học tiếng Anh là ELSA Speak, do doanh nhân người Việt Văn Đinh Hồng Vũ đồng sáng lập. Hiện bà Vũ làm việc tại Mỹ. Theo chia sẻ của bà Vũ, vấn đề không đơn giản là học thêm từ mới hay ghi nhớ ngữ pháp. Người học cần biết mình phát âm sai ở đâu, phải điều chỉnh âm nào và luyện tập ra sao để người khác hiểu được. Trong lớp học đông người, giáo viên khó dành đủ thời gian nghe và sửa từng âm cho từng học viên. Bạn bè hoặc giáo viên bản ngữ cũng không phải lúc nào có thể sẵn sàng luyện tập cùng người học mỗi ngày.

“

Bạn sẽ không nhận ra phát âm quan trọng đến nhường nào cho đến khi bạn cần sử dụng nó.

Văn Đinh Hồng Vũ - Đồng sáng lập kiêm CEO ELSA

ELSA Speak được xây dựng để giải quyết một phần khoảng trống đó. Ứng dụng sử dụng công nghệ nhận diện giọng nói và AI để phân tích cách người dùng phát âm từ, câu hoặc đoạn hội thoại, chỉ ra lỗi và đưa ra phản hồi ngay sau khi luyện tập. Người học có thể nghe mẫu, ghi âm giọng nói của mình, luyện các âm khó, trọng âm, nối âm và ngữ điệu; đồng thời theo dõi tiến trình luyện tập và lựa chọn nội dung phù hợp với trình độ.

ELSA Speak là một trong những ứng dụng sử dụng AI nhằm cá nhân hóa việc học tiếng Anh. Giá trị thực tế của mô hình này nằm ở khả năng giúp người học luyện tập lặp lại với thời gian linh hoạt. Người học không cần chờ đến buổi học tiếp theo mới biết mình có thể đang phát âm sai một âm. Họ có thể thực hành một đoạn hội thoại nhiều lần, nhận phản hồi rồi thử lại. Vai trò của AI ở đây là giúp tăng cơ hội thực hành, đặc biệt với những người ít có môi trường giao tiếp bằng tiếng Anh trong cộng đồng hoặc ít có cơ hội trò chuyện với người bản ngữ.

“Gia sư tiếng Anh” AI hiệu quả đến đâu?

Dù vậy, việc AI hỗ trợ luyện phát âm không đồng nghĩa với việc giúp người học thành thạo toàn bộ ngôn ngữ. AI có thể chỉ ra một lỗi phát âm cụ thể, nhưng khả năng truyền đạt ý tưởng, hiểu ngữ cảnh và phản ứng linh hoạt vẫn cần được rèn luyện trong các tình huống giao tiếp thực tế.

ELSA Speak được sử dụng như một công cụ hỗ trợ tự học tiếng Anh. Tuy nhiên, cần có thêm bằng chứng nghiên cứu đủ mạnh mới có thể kết luận mức độ cải thiện năng lực phát âm do riêng ứng dụng mang lại cho các nhóm người học khác nhau.

Một nghiên cứu tại Trường Đại học Mở TP.HCM được thực hiện trên 36 sinh viên, trong đó người học sử dụng ứng dụng để nghe mẫu, luyện phát âm, ghi âm và nhận phản hồi. Ví dụ này cho thấy AI có thể được ứng dụng vào việc luyện những kỹ năng cần thực hành nhiều lần và có thể nhận phản hồi nhanh, đặc biệt là phát âm. Tuy nhiên, để đánh giá hiệu quả, cần xem xét cụ thể thiết kế nghiên cứu và kết quả đo lường được công bố.

Từ khi ChatGPT ra mắt, người dùng có thêm một “trợ lý AI” để luyện tiếng Anh. Chị Katie, một giáo viên tiếng Anh dạy tự do, thường khuyên học viên, trong đó có người viết bài này, sử dụng ChatGPT để luyện hội thoại hằng ngày. Người dùng chỉ cần viết câu lệnh (prompt) yêu cầu chatbot chuẩn bị một chủ đề để trò chuyện cùng mình. Thay vì luyện nói trực tiếp với giáo viên theo hình thức một thầy một trò, học viên có thể luyện với chatbot trên máy tính hoặc điện thoại. Đây là cách thức tương đối đơn giản, tiện lợi và linh hoạt để thực hành nói tiếng Anh.

“

Mục tiêu cuối cùng của việc ứng dụng AI là tạo ra những người học chủ động, tự tin, có khả năng sử dụng tiếng Anh và có năng lực học tập suốt đời trong môi trường số.

Bà Trần Thị Tâm - Phó Giám đốc CEFALT

Sử dụng AI để luyện IELTS, chứ không phải làm bài thay

Nếu ELSA tập trung nhiều vào phát âm và kỹ năng nói, AI tạo sinh như ChatGPT có thể hỗ trợ người học ở nhiều khâu trong quá trình chuẩn bị IELTS. Theo hướng dẫn do IDP IELTS Việt Nam công bố, người học có thể sử dụng AI để lập kế hoạch ôn tập theo trình độ và band điểm mục tiêu, phân tích lỗi sai trong Reading (đọc) và Listening (nghe), tạo thêm bài luyện, gợi ý hướng phát triển ý cho Writing (viết) và Speaking (nói), hoặc mô phỏng một buổi thi nói.

Theo giáo viên Katie, việc luyện kỹ năng Speaking để thi IELTS có thể mang lại hiệu quả nếu học viên dành ít nhất 30–60 phút mỗi ngày. Chẳng hạn, người học có thể dành khoảng năm phút trả lời câu hỏi theo chủ đề, sau đó nhờ AI chỉ ra lỗi và những điểm cần cải thiện trước khi luyện lại lần thứ hai, thứ ba. Trong quá trình đó, người học bổ sung từ mới, cấu trúc câu và cách diễn đạt.

AI có thể lần lượt đặt câu hỏi theo các phần của bài thi, yêu cầu người học trả lời bằng giọng nói rồi phân tích những điểm như độ trôi chảy, cách dùng từ hoặc lỗi ngữ pháp. Người học có thể luyện lại cùng một chủ đề nhiều lần, tập phát triển câu trả lời thay vì chỉ học thuộc những đoạn văn có sẵn.

Với phần Writing, thay vì yêu cầu AI viết hộ một bài Task 1 hoặc Task 2 hoàn chỉnh, người học có thể gửi bài tự viết và yêu cầu AI chỉ ra những vấn đề quan trọng theo bốn tiêu chí chấm điểm IELTS: mức độ đáp ứng yêu cầu đề bài, tính mạch lạc và liên kết, vốn từ vựng, ngữ pháp và độ chính xác. Sau khi xem nhận xét, người học tự sửa bài rồi nhờ AI giải thích những lỗi còn lại. Cách làm này biến phản hồi thành cơ hội học tập, thay vì tạo ra một bài mẫu để sao chép.

Trong Reading và Listening, AI có thể giúp giải thích vì sao một đáp án đúng hoặc sai, xác định từ khóa, cách diễn đạt tương đương và thông tin gây nhiễu. Người học cũng có thể yêu cầu tạo thêm bài tập dựa trên những lỗi đã mắc. Tuy nhiên, nội dung luyện thi và đáp án vẫn cần được đối chiếu với tài liệu IELTS chính thức, bởi AI có thể giải thích sai hoặc tạo ra câu hỏi không sát định dạng bài thi.

Từ mô hình cá nhân hóa của CEFALT đến ELSA Speak và các công cụ luyện IELTS, AI đang mở rộng khả năng ứng dụng trong dạy và học tiếng Anh tại Việt Nam cũng như trên thế giới. Tuy nhiên, AI vẫn chỉ là công cụ hỗ trợ, phát huy hiệu quả ở những khâu phù hợp chứ không phải “cây đũa thần” có thể lập tức nâng cao năng lực người học hay thay thế sự kiên trì, chăm chỉ và phương pháp học tập đúng đắn của cả học viên lẫn giáo viên.