AI mang việc từ thung lũng Silicon về làng quê nghèo Ấn Độ

Đây là một nghịch lý đầy trớ trêu của kỷ nguyên số: Chính công nghệ bị cáo buộc cướp đi "chén cơm" của người lao động phương Tây lại đang tạo ra sinh kế mới cho nhiều người ở châu Á. Những văn phòng vô danh tại các vùng quê hẻo lánh đang trở thành "công xưởng" nuôi dưỡng trí tuệ cho các cỗ máy thông minh nhất thế giới, tạo nên một bức tranh kinh tế đối lập gay gắt giữa hai đầu thế giới.

Những "người thầy" vô danh của AI

Tại văn phòng của công ty Objectways nằm ở thành phố Karur cổ kính thuộc miền Nam Ấn Độ, Dharani Chandrasekar đang chăm chú nhìn vào màn hình máy tính. Sau gần một phút nhíu mày quan sát, khuôn mặt cô giãn ra với một nụ cười nhẹ. Cô đánh dấu một trong hai bức ảnh chụp một người đàn ông hói đầu là "giả", nhanh chóng liệt kê các điểm bất thường rồi chuyển sang bộ ảnh tiếp theo. Dharani lẩm bẩm giải thích rằng đường viền môi không đều và chiếc mũi trong ảnh chỉ hiện lên một nửa, những dấu hiệu cho thấy đây không thể là người thật.

Ở một góc khác của hội trường, Soumya Bosramalingam cũng đang ngồi làm việc với sự tập trung cao độ. Nhiệm vụ của cô là xem các đoạn video và sau mỗi cảnh quay, cô phải phân loại thể loại nội dung, tông giọng của nhân vật và tâm trạng của họ. Soumya chia sẻ với phóng viên rằng vào những ngày cao điểm, một nhân viên như cô có thể phải phân tích tỉ mỉ đến 3 giờ nội dung video.

Dharani và Soumya chỉ là hai trong số hàng ngàn người trẻ Ấn Độ đang tham gia vào một lực lượng lao động mới nổi: những người sàng lọc và bối cảnh hóa hàng núi dữ liệu thô để đào tạo các mô hình AI trên toàn cầu. Họ làm việc trong những văn phòng không biển hiệu cầu kỳ, tại những thành phố nhỏ xa rời sự hào nhoáng của các trung tâm công nghệ lớn như Bangalore hay Hyderabad. Thế nhưng, họ chính là những người hưởng lợi trực tiếp từ làn sóng thuê ngoài (outsourcing) mới nhất được kích hoạt bởi sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo.

Công việc này, trong thuật ngữ công nghệ gọi là "gán nhãn dữ liệu" (data annotation), đang trở thành một ngành công nghiệp hưng thịnh tại Ấn Độ. Theo Hiệp hội Quốc gia các công ty Phần mềm và Dịch vụ Ấn Độ, lĩnh vực này dự kiến sẽ tạo ra việc làm cho gần 1 triệu người vào năm 2030, một bước nhảy vọt so với con số khiêm tốn 70.000 người vào năm 2020. Quy mô thị trường gán nhãn cũng được dự báo sẽ tăng gấp 14 lần trong cùng giai đoạn, đạt giá trị lên tới 7 tỉ USD.

Ravishankar Ramalingam, Giám đốc điều hành của Objectways, nhận định rằng chính sự thúc đẩy áp dụng AI đang tạo ra công ăn việc làm cho công ty của ông. Ông giải thích rằng ban đầu, mọi người đều huấn luyện các mô hình AI bằng dữ liệu có sẵn trên internet. Tuy nhiên, hiện nay các công ty công nghệ đều khao khát những dữ liệu độc nhất, không có sẵn ở bất kỳ đâu khác để tạo lợi thế cạnh tranh, và nhu cầu đó đang mở ra những cánh cửa cơ hội khổng lồ cho lực lượng lao động tại Ấn Độ.

Cơn địa chấn lao động: Mỹ cắt giảm, châu Á tăng cường tuyển dụng

Sự trớ trêu nằm ở chỗ, chính công nghệ đang mang lại nụ cười cho những người lao động trẻ tại Karur lại là nguyên nhân gây ra nỗi ám ảnh mất việc làm tại Mỹ, một trong những quốc gia thuê lao động nước ngoài lớn nhất thế giới. Các số liệu thống kê gần đây đang vẽ nên một bức tranh ảm đạm tại thị trường lao động phương Tây, nơi nỗi sợ hãi về những đợt cắt giảm nhân sự quy mô lớn đang ngày càng hiện hữu.

Theo báo cáo từ công ty Challenger, Gray & Christmas, các nhà tuyển dụng tại Mỹ đã công bố cắt giảm hơn 71.000 việc làm chỉ trong tháng 11, tăng 24% so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, AI được trích dẫn là nguyên nhân trực tiếp cho 6.280 trường hợp trong số đó. Tính rộng ra, công nghệ này đã chịu trách nhiệm cho gần 54.700 kế hoạch sa thải trong năm nay. Những gã khổng lồ công nghệ như Microsoft, Google, Amazon hay Intel đều đang trong quá trình tái cấu trúc nhân sự, cắt giảm hàng chục ngàn vị trí tại Mỹ.

Tuy nhiên, trong khi các văn phòng tại Thung lũng Silicon trở nên vắng vẻ hơn, thì lực lượng lao động thuê ngoài của các công ty có trụ sở tại Mỹ lại tăng trưởng mạnh mẽ. Theo một báo cáo từ công ty nghiên cứu lao động Revelio Labs công bố vào tháng 2, lực lượng này đã tăng 32% trong giai đoạn từ năm 2019 đến 2024. Ấn Độ, Pakistan và Philippines là những quốc gia hưởng lợi nhiều nhất nhờ nguồn nhân lực công nghệ tay nghề cao và khả năng tiếng Anh thành thạo.

Các nhà phân tích cho rằng xu hướng thuê ngoài sang các điểm đến có chi phí thấp ở châu Á sẽ khó có thể chậm lại, bất chấp sự phẫn nộ ngày càng tăng về việc mất việc làm trong nước Mỹ. Lisa Simon, chuyên gia kinh tế trưởng tại Revelio Labs, đưa ra một góc nhìn thú vị rằng sự phổ biến của AI thực tế có thể làm chậm quá trình mất việc làm bên ngoài nước Mỹ. Bà lập luận rằng nếu các công ty cảm thấy hài lòng với việc lập trình được thực hiện tại Bangalore với chi phí rẻ hơn nhiều, thì áp lực phải tự động hóa hoàn toàn những công việc đó sẽ thấp hơn.

Về mặt kinh tế học, Neale Mahoney, một nhà kinh tế vi mô ứng dụng tại Đại học Stanford, giải thích rằng những công việc đầu tiên bị AI thay thế thường là những việc dễ tiêu chuẩn hóa và có chi phí nhân sự đắt đỏ. Do đó, nếu một công việc đang được thực hiện tại châu Á với mức giá vốn đã rất cạnh tranh, thì việc thay thế nó bằng AI có thể không phải là ưu tiên cấp bách đối với các tập đoàn đa quốc gia. Đây chính là "lá chắn" tạm thời giúp thị trường lao động châu Á đứng vững trước cơn bão tự động hóa, ít nhất là trong giai đoạn hiện tại.

Giấc mơ đổi đời ở những thị trấn nhỏ

Tại Karur, không khí làm việc tại Objectways mang một màu sắc hoàn toàn khác biệt so với sự lo âu ở bờ bên kia đại dương. Đối với những nhân viên như Chandrasekar hay Bosramalingam, làn sóng AI không phải là mối đe dọa, mà là một cơ hội đổi đời hiếm có đã gõ cửa ngay trước thềm nhà họ.

Chandrasekar vốn xuất thân là một giáo viên, cô luôn ấp ủ hy vọng một ngày nào đó sẽ bước chân vào lĩnh vực công nghệ, nơi mức lương hậu hĩnh hơn nhiều so với nghề dạy học. Tuy nhiên, những ràng buộc về gia đình đã giữ chân cô lại, không thể tìm kiếm việc làm bên ngoài Karur, nơi mà các công việc công nghệ vốn dĩ vô cùng khan hiếm. Sự xuất hiện của các trung tâm dữ liệu AI đã thay đổi hoàn toàn cục diện đó. Còn đối với Bosramalingam, người từng làm việc cho IBM, công việc này cho phép cô độc lập về tài chính trong khi vẫn được sống cùng bố mẹ để tiện chăm sóc hai con nhỏ, khi chồng cô đang làm việc xa tại Dubai.

Thậm chí, công việc này còn mở ra những chân trời mới theo đúng nghĩa đen. Dhanaseelan Palaniappan, một đồng nghiệp của họ, đã có chuyến đi nước ngoài đầu tiên trong đời đến Thanh Đảo, Trung Quốc để gặp gỡ khách hàng. Đối với một chàng trai đến từ thị trấn nhỏ, việc được đại diện công ty đi công tác nước ngoài là một niềm tự hào to lớn cho cả gia đình. Câu chuyện của Palaniappan là minh chứng sống động cho thấy nếu làm việc chăm chỉ, cơ hội lớn có thể đến ngay cả khi bạn sống ở những thành phố nhỏ bé.

Theo các giám đốc điều hành trong ngành, mức lương khởi điểm cho công việc gán nhãn dữ liệu vào khoảng 200 USD mỗi tháng cho sinh viên mới tốt nghiệp, và có thể lên tới gần 1.000 USD cho cấp quản lý. Con số này có thể chỉ đủ sống ở các đại đô thị, nhưng tại các thị trấn nhỏ nơi chi phí sinh hoạt thấp, đây là mức thu nhập mơ ước. Madhukar Yarra, Giám đốc điều hành của NextWealth, một công ty gán nhãn dữ liệu sử dụng hơn 5.000 nhân sự, cho biết công việc này mang lại vị thế xã hội rất lớn.

Họ đeo thẻ nhân viên, làm việc trong văn phòng máy lạnh, họp với khách hàng đa quốc gia và có lộ trình thăng tiến rõ ràng. Đặc biệt, tác động xã hội của làn sóng này là vô cùng sâu sắc. Ông Yarra chia sẻ rằng hầu hết các nhân viên nữ của họ kết hôn muộn hơn hai năm so với bạn bè cùng trang lứa không đi làm, bởi giờ đây họ đã trở thành trụ cột kinh tế trong gia đình. Từ vị thế bị xem là gánh nặng, họ trở thành tài sản quý giá. Trong bối cảnh Ấn Độ đang đối mặt với khủng hoảng việc làm và dân số trong độ tuổi lao động sắp chạm mốc 1 tỉ người, những công việc từ AI này không chỉ là cứu cánh kinh tế mà còn là đòn bẩy xã hội quan trọng.