'AI sắp làm chủ lĩnh vực sinh học, có thể châm ngòi cho đại dịch mới'

"Các mô hình AI (trí tuệ nhân tạo) sẽ sớm đủ mạnh để làm chủ lĩnh vực sinh học, mở ra nhiều lợi ích nhưng cũng kéo theo những rủi ro nghiêm trọng" là cảnh báo của Vinces Yao Shunyu, nhà khoa học trưởng về AI của Tencent và cựu nhà nghiên cứu tại OpenAI, trong lần hiếm hoi xuất hiện công khai hôm 8/11.

Nhận định này được đưa ra trong bối cảnh các mô hình AI tiên tiến nhất ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong y học và sinh học, giúp đẩy nhanh quá trình phát hiện thuốc mới cũng như các phương pháp điều trị. Tuy nhiên, giới chuyên gia cũng cảnh báo những kẻ có ý đồ xấu có thể lợi dụng AI để tạo ra vũ khí sinh học hoặc thậm chí châm ngòi cho một đại dịch mới, đặc biệt khi các mô hình trọng số mở được phát hành dưới dạng có thể tải xuống và chỉnh sửa tự do.

“Các mô hình AI đang ngày càng có khả năng thực hiện những hoạt động liên quan đến an ninh mạng và sắp tới là cả lĩnh vực sinh học. Chúng sẽ sớm đạt đến ngưỡng có thể bị lợi dụng để gây ra những thiệt hại thực sự”, Yao Shunyu phát biểu tại hội nghị chuyên đề khoa học do Viện Hàn lâm Khoa học Hồng Kông và giải thưởng Future Science Prize đồng tổ chức.

Ông nhấn mạnh: “Các doanh nghiệp Trung Quốc cũng như mọi công ty phát triển mô hình AI có thể tải xuống và sử dụng tự do đều phải có trách nhiệm, đồng thời hết sức nghiêm túc trong việc bảo đảm an ninh và an toàn”.

Cảnh báo được đưa ra khi Tencent ngày càng tìm hiểu sâu hơn tiềm năng sử dụng AI để tự động hóa hoạt động nghiên cứu khoa học.

Hôm 4/11, tập đoàn công nghệ Trung Quốc có trụ sở tại thành phố Thâm Quyến đã ra mắt mô hình chủ lực mới nhất mang tên Hy4. Theo Artificial Analysis, Hy4 đứng thứ hai trong số các mô hình AI Trung Quốc có hiệu suất tốt nhất.

Artificial Analysis là nền tảng đánh giá độc lập chuyên theo dõi, so sánh và xếp hạng các mô hình AI như tạo văn bản, hình ảnh, video. Nền tảng này xây dựng các bảng đánh giá chuẩn để đo lường chất lượng, tốc độ, chi phí và hiệu năng của từng mô hình. Từ đó, doanh nghiệp, nhà phát triển và giới đầu tư sẽ hiểu rõ mô hình AI nào đang dẫn đầu, có lợi thế về giá hay khả năng mở rộng.

Tencent phát triển phòng thí nghiệm khoa học tự động bằng AI

Phát biểu trước hội trường đông đảo sinh viên ngành khoa học máy tính, Yao Shunyu phác thảo kế hoạch của Tencent về việc vận hành các “phòng thí nghiệm khoa học tự động”.

Những phòng thí nghiệm này sẽ sử dụng các mô hình AI để tự thực hiện toàn bộ quy trình thí nghiệm phức tạp, từ đầu đến cuối, chẳng hạn thiết kế trình tự axit amin để tạo ra protein có cấu trúc mong muốn.

“Tôi nghĩ mọi thay đổi về mặt kỹ thuật đều có thể giải quyết được, vấn đề chỉ là thời gian. Thách thức lớn hơn nằm ở xã hội và cách tổ chức”, ông nhấn mạnh.

AI có thể bị lợi dụng để tạo vũ khí sinh học, gây đại dịch mới

Nhiều chuyên gia xem sinh học là lĩnh vực lớn tiếp theo mà các mô hình AI sẽ tiến sâu vào, sau những bước tiến nhanh chóng trong lập trình. Sự phát triển của AI trong lĩnh vực lập trình đã làm thay đổi đáng kể lĩnh vực an ninh mạng toàn cầu.

Tương tự tấn công mạng, năng lực AI trong lĩnh vực sinh học cũng có tính “lưỡng dụng”, nghĩa là có thể được sử dụng cho cả mục đích tấn công lẫn phòng vệ. Tuy nhiên, giới chuyên gia vẫn tranh luận bên nào sẽ được hưởng lợi nhiều hơn từ những năng lực này.

Khi thông báo ra mắt Hy4, Tencent cho biết đã loại bỏ khả năng hỗ trợ tấn công mạng của mô hình AI, đồng thời giữ lại các năng lực phòng thủ mạng bằng cách lọc dữ liệu liên quan ngay trong quá trình huấn luyện. Công ty cũng nói rằng năng lực liên quan đến lĩnh vực sinh học của Hy4 chưa đạt đến ngưỡng rủi ro cao, do mô hình AI này chưa thể chuyển kiến ​​thức sinh học nền tảng thành các quy trình thực thi cụ thể.

Dù vậy, Yao Shunyu vẫn kêu gọi toàn ngành thận trọng, đồng thời lưu ý khoảng cách giữa các mô hình AI Trung Quốc và Mỹ không lớn. Ông cảnh báo việc kiểm soát năng lực liên quan đến lĩnh vực sinh học của AI có thể phức tạp hơn so với năng lực tấn công mạng. Nhận định này tương đồng với đánh giá của một số chuyên gia rằng việc tách bạch năng lực tấn công và phòng vệ trong lĩnh vực sinh học có thể khó khăn hơn.

“Khi phát hành một mô hình AI, các công ty phải hết sức cẩn trọng trong khâu đánh giá. Vì vậy, chúng tôi hợp tác với một số phòng thí nghiệm an ninh tốt nhất của Tencent. Tôi nghĩ vẫn còn nhiều việc phải làm để quy trình này hoàn thiện hơn, nhưng chúng tôi đang nỗ lực”, Yao Shunyu nói.

Tencent và các hãng AI Trung Quốc đối mặt bài toán an toàn mô hình mở

Một vấn đề gây tranh luận lớn là cách tiếp cận mô hình trọng số mở của Trung Quốc có giúp AI an toàn hơn so với sản phẩm nguồn đóng mà các công ty hàng đầu Mỹ như OpenAI và Anthropic đang theo đuổi hay không.

Theo Yao Shunyu, các công ty Mỹ như Anthropic đã đưa ra “lập luận rất thuyết phục” rằng cần giữ kín các mô hình AI tiên tiến nhất để ngăn chúng gây ra những tác động nghiêm trọng cho xã hội.

Tuy nhiên, ông lưu ý các mô hình trọng số mở cũng có thể giúp tăng cường khả năng phòng thủ. Yao Shunyu dẫn chứng vụ việc gần đây khi nền tảng AI Hugging Face sử dụng một mô hình trọng số mở GLM-5.2 của công ty Z.ai (Trung Quốc) để hỗ trợ phòng chống một cuộc tấn công mạng từ các tác tử AI của OpenAI hồi tháng 7.

Trước đó, các mô hình AI nguồn đóng của Mỹ từ chối yêu cầu hỗ trợ Hugging Face do những cơ chế bảo vệ an toàn được tích hợp sẵn.

“Có lẽ hướng đi tốt nhất vẫn là kết hợp cả mô hình AI nguồn đóng và mở, bởi chúng ta vẫn muốn tạo điều kiện cho mọi người tận dụng công nghệ này cho mục đích phòng thủ”, ông nói.

Dù sự lựa chọn giữa mô hình trọng số mở và nguồn đóng vẫn là điểm khác biệt lớn giữa ngành AI Trung Quốc và Mỹ, hai bên ngày càng có chung mối quan tâm về những rủi ro từ AI tiên tiến nhất.

Tuần trước, các tập đoàn công nghệ Trung Quốc, trong đó có Tencent, Huawei và Alibaba, đã tham gia đóng góp cho một báo cáo về an toàn AI tiên tiến được công bố tại Hội nghị Internet Thế giới ở thị trấn Ô Trấn, tỉnh Chiết Giang. Báo cáo cảnh báo năng lực ngày càng tăng của các mô hình AI trong những nhiệm vụ như thiết kế mầm bệnh có thể “tạo ra những rủi ro lớn với sức khỏe cộng đồng”.

Tencent cam kết sẽ công bố các trọng số của Hy4 trong những ngày tới, kèm theo “tài liệu đánh giá hệ thống toàn diện”, trình bày chi tiết kết quả đánh giá về mức độ an toàn của mô hình AI trong các lĩnh vực an ninh mạng và sinh học.

Trung Quốc cũng đang tăng cường giám sát những rủi ro từ các mô hình AI tiên tiến nhất. Đề xuất kiểm soát xuất khẩu mới của Trung Quốc hướng đến việc siết chặt các hạn chế với những mô hình AI đạt đến ngưỡng năng lực nhất định trong lĩnh vực tấn công mạng.

Tháng 10, ông Li Chijiang - Đại sứ Trung Quốc phụ trách các vấn đề giải trừ quân bị - phát biểu tại Liên Hợp Quốc rằng việc AI ngày càng được kết hợp với các công nghệ sinh học và hóa học đang “làm giảm rào cản với các cuộc tấn công khủng bố”.

AI được dự báo sẽ là một trong những chủ đề nghị sự quan trọng tại cuộc gặp giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump vào cuối tháng 11, bên lề Hội nghị thượng đỉnh Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) ở Thâm Quyến. Trước đó, hai bên đã nhất trí thiết lập cơ chế đối thoại về AI và thông báo sự cố liên quan đến lĩnh vực này trong hội nghị ở Nhà Trắng hồi tháng 9.

Yao Shunyu (29 tuổi) gia nhập Tencent năm 2025 sau một năm làm việc tại OpenAI, công ty phát triển ChatGPT. Trong thời gian ở OpenAI, ông đóng góp vào những tiến bộ công nghệ liên quan đến Operator và Deep Research.

Operator là tác tử AI có khả năng tự sử dụng trình duyệt web để thực hiện các công việc thay con người. Deep Research là công cụ nghiên cứu chuyên sâu bằng AI, có khả năng tự tìm kiếm, đọc, phân tích và tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn để tạo báo cáo có dẫn nguồn.