AI và bản lĩnh nhà báo

Thông tin này dựa trên phản hồi từ gần 900 nhà báo được khảo sát. Số liệu này cho thấy truyền thông đã và đang thay đổi rất lớn trong việc sản xuất nội dung và tiếp cận độc giả.

Sử dụng AI là xu hướng tất yếu

Tại Việt Nam, theo số liệu của Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển truyền thông (IPS), năm 2025 đã có hơn 60% cơ quan báo chí được khảo sát đã sử dụng các công cụ AI như ChatGPT, Gemini, Copilot… trong các khâu sản xuất nội dung, từ gợi ý, chỉnh sửa, tổng hợp thông tin.

Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030, 90% cơ quan báo chí ứng dụng AI để tối ưu hóa hoạt động và xu hướng này đang diễn ra với tốc độ rất nhanh. Một số tòa soạn đã phát triển các công cụ AI riêng bằng dữ liệu nội bộ, giúp dịch bài nhanh chóng, chính xác, giảm tải cho BTV và kiểm soát chặt nội dung, hướng đến mô hình tòa soạn tự chủ công nghệ.

Đây là thực tế trong công tác tuyền thông, đặc biệt truyền thông đa phương tiện đang chiếm ưu thế ở nước ta. Nhiều tòa soạn trong những năm qua liên tục mở các lớp đào tạo về việc sử dụng AI được tổ chức bài bản và khoa học.

Nhiều thể loại báo chí điện tử đa phương tiện mới được các tòa soạn cập nhật liên tục như việc tích hợp văn bản, hình ảnh, âm thanh, tương tác trên nền tảng số... Các thể loại báo chí mới bao gồm: Mega-story/Longform (bài chuyên sâu), E-magazine (tạp chí điện tử), Multimedia/Multimedia Report (báo chí đa phương tiện), Infographic/Data Journalism (báo chí dữ liệu), Podcast (phát thanh trực tuyến), Robot Journalism (báo chí robot)... đã trở nên quen thuộc với nhiều nhà báo.

Nhiều nhà báo, thường là các nhà báo trẻ hoàn toàn có thể tự làm được một cách chuyên nghiệp, cũng có khi cần đến sự trợ giúp của các chuyên viên kỹ thuật. Các báo, tạp chí đều có nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube… được sản xuất cực nhanh, trong đó có sự trợ giúp của AI ở nhiều khâu, kể cả hình ảnh, đọc, dẫn...

Không chỉ trong báo chí chuyên nghiệp, ở nước ta trên các trang mạng xã hội, nhiều Facebooker, Tiktoker, Youtuber… cũng đều sử dụng công nghệ AI chuyên nghiệp và người xem cũng làm quen với các loại hình công nghệ như vậy. Ngay cả với độc giả, cũng có thể dễ dàng “sản xuất” tin bài theo yêu cầu bằng một vài động tác trên nền tảng công nghệ đơn giản, dễ dàng trở thành “nhà báo công dân”.

AI đã tạo nên làn sóng công nghệ truyền thông mạnh mẽ trong công chúng với nhiều tiện ích, tạo nên độ hấp dẫn của các nền tảng xã hội.

AI đã được sử dụng như thế nào?

Vậy các cơ quan báo chí đã ứng dụng AI như thế nào?

- Tự động hóa sản xuất nội dung: AI giúp viết các tin tức cơ bản như tài chính, thể thao, thời tiết nhanh chóng và chính xác.

- AI hỗ trợ các nhà báo phân tích khối lượng dữ liệu khổng lồ, tìm ra các khuôn mẫu (pattern recognition) và sàng lọc thông tin quan trọng trong các bài báo có tính chất điều tra.

- Cá nhân hóa trải nghiệm độc giả: Các tòa soạn sử dụng AI để cá nhân hóa nội dung, đưa tin tức phù hợp với sở thích từng nhóm người dùng, giúp tăng tương tác và giữ chân độc giả. Hoạt động này thay thế cho các kỹ năng thu hút độc giả của báo chí truyền thống bấy lâu nay qua các kỹ thuật xây dựng kết cấu, cách đặt title, chapeaux, Intretitle…

- Tối ưu hóa quy trình tòa soạn: AI hỗ trợ dịch thuật tự động, chuyển đổi định dạng (văn bản thành video/audio), tạo đồ họa tự động và cả kiểm tra chính tả/ngữ pháp bằng một cú nhấp chuột.

- Sản xuất nội dung đa phương tiện: AI hỗ trợ tạo ra các infographic, video ngắn, hoạt ảnh, và nhiều thể loại báo chí mới của báo chí điện tử đa phương tiện, giúp nội dung sinh động và thu hút khán giả trẻ.

- Nhà báo được khuyến khích giống như "nhà sáng tạo nội dung" (creators), sử dụng AI để sản xuất nội dung cá nhân hóa, đặc biệt cho khán giả trẻ.

Nhìn chung với những thế hệ người làm báo trẻ (các nhà báo dưới 50 tuổi) có thể dễ dàng sử dụng AI như những trợ lý ảo rất hiệu quả mà các thế hệ làm báo trước đây khó thích nghi cũng như khó tiếp cận các tiện ích của AI một cách dễ dàng. Vì vậy vấn đề học những kỹ thuật AI để thích nghi là một công việc mà các nhà báo phải làm, nếu không sẽ bị đào thải.

Tác động tiêu cực và thách thức

Tất nhiên AI có những mặt tiêu cực của nó. Về nguy cơ về đạo đức và sự tin cậy, AI có thể tạo ra thông tin sai lệch, thiếu ngữ cảnh, hoặc định kiến thuật toán (algorithmic bias) nếu dữ liệu không chính xác.

Việc lạm dụng AI làm để tạo video, hình ảnh giả chân thực trở nên quá dễ dàng, đe dọa trực tiếp tới tính trung thực của ảnh/video báo chí.

AI đang làm thay đổi cơ cấu nhân sự của một tòa soạn, gây ra sự lo ngại về việc cắt giảm việc làm trong ngành báo chí. Nhiều tòa soạn đang chuyển dịch nhân sự sang các vai trò hybrid (nhà báo - lập trình viên) - đây là xu hướng tất yếu, buộc các nhà báo phải rành công nghệ để tự sản xuất được tin bài, đặc biệt các thể loại mới của báo điện tử. Điều này gần giống như thời chưa có AI, nhiều trường báo chí phương Tây luôn đào tạo một thư ký toàn soạn phải biết trình bày cả bìa báo lẫn các trang trong; cũng như các PV, BTV phải biết trình bày trang có bài báo của chính mình.

Việc AI sử dụng nội dung báo chí rất dễ tạo ra các tranh chấp bản quyền. Vấn đề này cũng xảy ra trong ngành hội họa, điện ảnh...

Các tòa soạn ngày càng phụ thuộc vào công nghệ AI từ Google, OpenAI, làm giảm khả năng kiểm soát quy trình phân phối tin tức.

AI đang mở ra cơ hội lớn cho báo chí nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức về quản trị, đạo đức nghề nghiệp. Chuyển đổi số thành công không chỉ là áp dụng công nghệ, mà phải là một chiến lược toàn diện, lấy con người và giá trị báo chí làm trung tâm. AI có thể là cánh tay nối dài nhưng trung tâm vẫn phải là giá trị cốt lõi của nghề báo: độ tin cậy, tính xác thực và bản lĩnh chính trị vững vàng.

Vấn đề còn lại là bản lĩnh nhà báo thời AI, khi muốn biến AI thành trợ lý ảo hiệu quả, thậm chí được xem như "đồng nghiệp" trong một số quy trình sản xuất nội dung. Muốn sử dụng AI, trước tiên nhà báo phải có kiến thức trên nhiều lĩnh vực, nắm chắc thông tin thời sự và biết kiểm chứng, đặc biệt với các bài điều tra. Ngay cả với thể loại tin (thể loại quan trọng nhất với báo chí) rất cần sự chính xác, trung thực và khách quan.

Xin nhấn mạnh, AI không thay thế nhà báo, người viết, mà đang trở thành "trợ lý đắc lực" giúp nâng cao năng suất. Nó không thể gánh thay trách nhiệm nghề nghiệp của nhà báo, người viết và tòa soạn. Trong bối cảnh đó, buộc ngành báo chí phải xác lập lại các tiêu chuẩn đạo đức để đảm bảo sự minh bạch và tin cậy. Đó là khoảng trống chưa được lấp đầy khi mà công nghệ AI phát triển từng phút như hiện nay.

PGS.TS. Nguyễn Thế Kỷ: 'Cốt lõi của báo chí vẫn luôn phải đề cao trung thực, trách nhiệm xã hội và tinh thần phụng sự nhân dân'

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Báo chí tiếp tục dùng ngòi bút sắc bén để phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân

Tái cấu trúc báo chí và bài toán sinh tồn 4.0

'Báo chí trong thời đại AI sẽ mạnh mẽ hơn bao giờ hết, nếu…'