AI vô tội trong sai sót của MV 'Kiếp sau vẫn là người Việt Nam'

Chưa bao giờ trí tuệ nhân tạo (AI) lại thành tâm điểm bàn luận của cộng đồng sáng tạo nghệ thuật tại Việt Nam như lúc này. Từ âm nhạc, điện ảnh cho đến hội họa, thiết kế..., công nghệ tạo sinh liên tục được thử nghiệm trong những dự án quy mô lớn, đi kèm các phản ứng trái chiều. Chỉ trong thời gian ngắn, công chúng đã chứng kiến nhiều tác phẩm ứng dụng AI gây tranh cãi, từ MV Kiếp sau vẫn là người Việt Nam của T Production, bộ phim Chốt đơn! của Bảo Nhân và Nam Cito, đến MV của ca sĩ Đan Trường… Mỗi trường hợp lại cho thấy một lát cắt khác nhau về tiềm năng, giới hạn và hệ lụy khi AI xâm nhập vào nghệ thuật.

Tất cả những sáng tạo nói trên đều bắt nguồn từ khả năng “tạo sinh” (Generative) của trí tuệ nhân tạo (AI). Đây một bước tiến quan trọng trong công nghệ. Các mô hình AI được huấn luyện trên một khối lượng dữ liệu khổng lồ gồm hình ảnh, video, âm thanh và văn bản, từ đó tạo ra sản phẩm mới bằng cách kết hợp, biến đổi hoặc suy diễn từ những mẫu dữ liệu đã học. Trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật, khả năng này cho phép AI tái hiện các bối cảnh lịch sử chưa từng được ghi hình, dựng nên hình ảnh minh họa sinh động cho một ca khúc hoặc “tái sinh” hình ảnh một diễn viên đã vắng mặt. Với tốc độ xử lý vượt xa con người, AI có thể dựng một khung cảnh phức tạp chỉ trong vài giờ, thay vì nhiều tuần hoặc nhiều tháng như trước đây.

Tuy nhiên, sức mạnh này cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro, bởi về bản chất, AI không thực sự “hiểu” ý nghĩa của những gì nó tạo ra. Nó hoạt động hoàn toàn dựa trên khả năng nhận diện các mẫu dữ liệu đã được huấn luyện và kết hợp chúng theo xác suất thống kê, chứ không sở hữu tri giác, cảm xúc hay khả năng hoài nghi như con người. AI không thể tự đặt câu hỏi, không có khả năng đánh giá giá trị thẩm mỹ hay cân nhắc yếu tố văn hóa lịch sử trong từng chi tiết. Điều đó có nghĩa, dù sản phẩm có thể gây ấn tượng mạnh về thị giác, nó vẫn tiềm ẩn nguy cơ lệch lạc, sai sót hoặc thiếu chiều sâu, nhất là khi liên quan đến những chủ đề đòi hỏi sự chính xác và nhạy cảm cao.

Sự cố từ MV Kiếp sau vẫn là người Việt Nam là minh chứng rõ ràng cho khoảng trống trong kiểm soát nội dung khi ứng dụng AI vào sáng tạo nghệ thuật. Ngay khi phát hành, sản phẩm đã gây sửng sốt vì hàng loạt chi tiết sai lệch: bản đồ Việt Nam thiếu 2 quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, màu cờ tổ quốc không chuẩn, trống đồng bị biến dạng.

Đáng chú ý nhất là cảnh anh hùng Trần Quốc Toản bóp nát quả cam được đặt trong bối cảnh núi non hùng vĩ, mây khói bảng lảng. Hình ảnh này hoàn toàn xa lạ so với bối cảnh lịch sử vốn đã được ghi chép rõ ràng. Theo sử liệu, sự kiện này gắn với Hội nghị Bình Than do vua Trần Nhân Tông triệu tập tháng 10.1282 để bàn kế chống quân Nguyên Mông. Nhiều tài liệu xác định hội nghị diễn ra tại vũng Trần Xá bên bờ sông Lục Đầu (nay thuộc Hải Phòng), trong khi một số ý kiến khác cho rằng tại bãi Nguyệt Bàn, làng Bình Than (thuộc Bắc Ninh). Dù theo giả thuyết nào, bối cảnh ấy đều là vùng đồng bằng Bắc Bộ sông nước, khác hẳn khung cảnh núi non hùng vĩ mà AI đã dựng trong MV Kiếp sau vẫn là người Việt Nam.

Đây không chỉ là lỗi mỹ thuật, mà còn bộc lộ khoảng trống trong sự chuẩn bị và hiểu biết của người sáng tạo về kiến thức, bối cảnh lịch sử và giá trị biểu tượng. AI trong trường hợp này hoàn toàn vô tội, bởi những sai lệch ấy không phải do nó “cố tình” tạo ra, mà là hệ quả tất yếu của quá trình xử lý dữ liệu đầu vào chưa được kiểm chứng kỹ lưỡng.

AI tạo sinh không biết rằng việc thay đổi địa điểm lịch sử hay thêm bớt các chi tiết quan trọng sẽ gây tổn thương và phản ứng xã hội; nó chỉ lựa chọn từ những mẫu có xác suất xuất hiện cao nhất trong tập dữ liệu đã học, bất kể mẫu đó đúng hay sai. Trách nhiệm thuộc về con người, ở khâu lựa chọn dữ liệu, kiểm soát và thẩm định kết quả trước khi công bố. Phản ứng mạnh mẽ của khán giả, đặc biệt là giới trẻ, không nhằm phủ nhận công nghệ, mà cho thấy họ không hề thờ ơ với lịch sử, sẵn sàng lên tiếng khi ký ức chung bị thể hiện sai lệch. Điều này phản ánh tinh thần trách nhiệm và ý thức gìn giữ di sản của thế hệ trẻ hôm nay.

Nếu Kiếp sau vẫn là người Việt Nam bộc lộ mặt trái của AI ở khía cạnh dữ liệu và yếu tố văn hóa, lịch sử, thì Chốt đơn! lại đặt ra câu hỏi về khả năng truyền tải cảm xúc. Khi diễn viên chính không thể tiếp tục tham gia, ê kíp đã lựa chọn AI để tái tạo toàn bộ hình ảnh nhân vật, coi đây là giải pháp kỹ thuật hợp lý trong tình huống bất khả kháng. Nhưng dù công nghệ có thể sao chép ngoại hình, cử chỉ và thậm chí mô phỏng ánh mắt, nhiều khán giả vẫn cảm thấy nhân vật đẹp nhưng vô hồn. Lý do nằm ở chỗ AI chưa thể tái hiện được những sự tinh tế trong diễn xuất mà con người tạo ra một cách tự nhiên.

Tương tự, MV của Đan Trường cho thấy dù AI có thể tạo ra khung hình bắt mắt và phong phú về bối cảnh, nhưng nếu thiếu cảm xúc và câu chuyện rõ ràng, tác phẩm sẽ khó để lại ấn tượng sâu đậm. Người xem có thể trầm trồ trước kỹ thuật, nhưng sự kết nối lâu dài với tác phẩm vẫn cần một cốt lõi nhân bản, thứ mà công nghệ chưa thể thay thế.

Điểm chung của các trường hợp trên là chúng đều phản ánh giới hạn tự nhiên của AI tạo sinh: công nghệ này rất mạnh trong việc mô phỏng hình thức, nhưng yếu ở khâu tái tạo ý nghĩa và cảm xúc. Trong nghệ thuật, nơi giá trị không chỉ nằm ở cái đẹp bên ngoài mà còn ở tầng sâu của câu chuyện và thông điệp, sự thiếu hụt này trở thành rào cản lớn.

AI mang lại tốc độ và sự tiện lợi chưa từng có, song cũng dễ tạo ra tâm lý ỷ lại, bỏ qua những khâu kiểm chứng quan trọng. Một bối cảnh lịch sử có thể được dựng lại trong vài giờ, nhưng nếu dữ liệu sai hoặc không được kiểm tra, tác phẩm sẽ trở thành minh chứng cho sự hời hợt hơn là tiến bộ. Khi công nghệ ngày càng phổ biến, thách thức lớn nhất không nằm ở bản thân AI, mà ở cách con người sử dụng nó: có đủ hiểu biết để dẫn dắt công nghệ đi đúng hướng, hay để nó trôi theo quán tính của dữ liệu.

Nhìn từ những tranh cãi gần đây, có thể thấy AI nên được coi là công cụ hỗ trợ, chứ không phải là người thay thế trong sáng tạo nghệ thuật. Chuyển đổi số là xu hướng tất yếu và AI chắc chắn sẽ đóng vai trò ngày càng lớn. Nhưng giá trị cuối cùng của một tác phẩm vẫn được quyết định bởi bàn tay, khối óc và trái tim con người. Công nghệ có thể làm đẹp mắt nhìn, nhưng chỉ con người mới có thể làm rung động trái tim.

Trên thế giới, xu hướng dùng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực văn hóa và nghệ thuật đã được ứng dụng rộng rãi từ âm nhạc, điện ảnh, hội họa đến nhiếp ảnh và thiết kế. AI không chỉ hỗ trợ xử lý hậu kỳ, tái hiện bối cảnh lịch sử hay dựng hình nhân vật, mà còn tham gia vào sáng tác, phối khí, viết kịch bản và kiến tạo những thế giới hình ảnh chưa từng tồn tại. Nhiều dự án quốc tế cho thấy, khi được ứng dụng hợp lý, AI có thể mở rộng đáng kể biên độ sáng tạo, rút ngắn quy trình sản xuất và tiết kiệm nguồn lực ở mức chưa từng có.

Việt Nam đang trong giai đoạn đẩy mạnh ứng dụng khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo để phát triển đất nước. Nền nghệ thuật của chúng ta cũng không đứng ngoài dòng chảy đó, khi ngày càng nhiều nghệ sĩ và nhà sản xuất mạnh dạn thử nghiệm AI trong sáng tác và sản xuất. Các nghệ sĩ và nhà sản xuất mạnh dạn thử nghiệm AI, tạo ra những tác phẩm đậm chất nghệ thuật. Tuy nhiên, ở một quốc gia có bề dày lịch sử và kho tàng văn hóa phong phú, mỗi tác phẩm không chỉ đơn thuần phục vụ giải trí, mà còn góp phần lưu giữ ký ức và truyền tải giá trị cộng đồng.

Trước những yêu cầu đó, vai trò và trách nhiệm của người nghệ sĩ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. AI, dù tiên tiến đến đâu, vẫn chỉ là công cụ; ý nghĩa, thông điệp và độ chuẩn xác của tác phẩm phụ thuộc hoàn toàn vào sự chủ động, hiểu biết và kiểm soát của người sáng tạo. Với những tác phẩm liên quan đến văn hóa và lịch sử, từng chi tiết cần được cân nhắc, thẩm định kỹ lưỡng trước khi đưa tới công chúng, bởi chỉ một hình ảnh sai lệch cũng đủ để bóp méo ký ức chung và để lại khoảng trống khó bù đắp trong cảm nhận xã hội.

Nghệ sĩ, với vai trò là người kiến tạo sản phẩm, đồng thời là người chịu trách nhiệm cuối cùng về sự đúng đắn, tính chuẩn xác và sức lan tỏa của tác phẩm.