Alzheimer và cuộc tìm kiếm ‘chìa khóa’ mới: Liệu pháp miễn dịch có thể thay đổi cuộc chơi?
Liệu pháp miễn dịch đang mở ra hướng tiếp cận mới trong điều trị Alzheimer. Chuyên gia phân tích tiềm năng và những giới hạn của phương pháp này.
Alzheimer từ lâu được xem là một trong những thách thức lớn nhất của y học hiện đại, khi những tổn thương trong não bộ âm thầm tiến triển và lấy đi ký ức, khả năng nhận thức của người bệnh. Trong bối cảnh các phương pháp điều trị hiện nay chủ yếu tập trung vào việc tác động lên các mảng amyloid, một hướng tiếp cận mới đang thu hút sự chú ý khi chuyển trọng tâm sang hệ miễn dịch và tình trạng viêm thần kinh.
Đáng chú ý, các nhà khoa học Israel vừa công bố kết quả thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1 đối với liệu pháp miễn dịch IBC-Ab002, tác động lên trục điều hòa miễn dịch PD-1/PD-L1. Dù những kết quả ban đầu cho thấy tín hiệu tích cực về độ an toàn và các dấu ấn sinh học, liệu pháp này vẫn còn một hành trình rất dài trước khi có thể chứng minh hiệu quả điều trị trên trí nhớ và chức năng nhận thức.
Vậy liệu đây có thực sự là một bước ngoặt trong cuộc chiến với Alzheimer, hay mới chỉ là một tia hy vọng ở giai đoạn đầu? Việc chuyển hướng từ amyloid sang điều hòa miễn dịch có thể mở ra một cách tiếp cận mới như thế nào? Người bệnh và gia đình cần kỳ vọng ra sao trước những kết quả còn rất sớm này?
Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với TS.BS Trần Ngọc Tài, Phó khoa Thần kinh kiêm Trưởng đơn nguyên Rối loạn vận động, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, để làm rõ những câu hỏi trên.
Nếu liệu pháp IBC-Ab002 thành công, phát đồ điều trị Alzheimer sẽ thay đổi
- Thưa bác sĩ, các nhà khoa học Israel vừa công bố thử nghiệm giai đoạn 1 của liệu pháp mang tên IBC-Ab002 điều trị Alzheimer. Bác sĩ đánh giá thế nào về bản chất của liệu pháp này và mức độ đột phá của nó đối với chuyên ngành thần kinh học hiện nay?
- TS.BS Trần Ngọc Tài: Hiện nay, các nghiên cứu chuyên sâu liên quan tới căn bệnh Alzheimer đang có xu hướng tập trung mạnh mẽ vào các nhóm thuốc kháng thể đơn dòng. Thực tế là thế giới đã có những nghiên cứu liên quan tới kháng thể đơn dòng và chúng đã chứng minh được hiệu quả trong việc làm chậm quá trình tiến triển của bệnh. Thuốc IBC-Ab002 cũng là một dạng kháng thể đơn dòng và nó cũng tập trung vào mục tiêu cốt lõi là điều trị làm chậm tiến triển của bệnh Alzheimer. Điểm khác biệt lớn nhất khiến nghiên cứu pha 1 này được giới chuyên môn khuyến khích thực hiện là do nó đi theo một hướng hoàn toàn khác so với các loại thuốc đang được sử dụng hiện hành.
Tuy nhiên, dưới góc độ đánh giá chuyên môn của cá nhân tôi, kết quả của nghiên cứu này mới chỉ ở giai đoạn đầu và chưa đạt đến mức thành công vượt ngoài mong đợi, do đó không thể vội vàng gọi đây là một sự đột phá. Nó đơn thuần là một hướng đi mới mẻ và đầy triển vọng để các nhà khoa học tiếp tục triển khai các pha nghiên cứu tiếp theo.
- Bác sĩ vừa nhắc đến việc nghiên cứu này không hẳn là một sự đột phá nhưng lại là một điểm sáng để thực hiện các pha tiếp theo. Vậy điều gì làm nên điểm sáng đó ở một nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm pha 1?
- TS.BS Trần Ngọc Tài: Thông thường, một nghiên cứu pha 1 không bao giờ có đủ cơ sở dữ liệu để đánh giá toàn diện về tính hiệu quả của thuốc, nguyên nhân chính là do cỡ mẫu bệnh nhân tham gia vô cùng nhỏ và thời gian theo dõi cũng rất ngắn. Mục tiêu tiên quyết và thông thường nhất của mọi nghiên cứu pha 1 chỉ là để các nhà khoa học đánh giá về tính an toàn của phương pháp điều trị đó trên cơ thể người. Đối với thử nghiệm của liệu pháp IBC-Ab002, kết quả thu về đã cho thấy rằng loại thuốc này khá an toàn đối với người bệnh. Điều này được minh chứng qua việc bệnh nhân ghi nhận rất ít các tác dụng phụ không mong muốn trong quá trình sử dụng thuốc. Chính sự thành công về mặt đảm bảo an toàn này là tiền đề vững chắc, là điểm sáng quan trọng nhất để các nhà nghiên cứu có đầy đủ lí do tiếp tục bước vào các giai đoạn thử nghiệm ngặt nghèo và quy mô hơn ở phía sau.
- Trong khi phương pháp điều trị Alzheimer hiện nay chủ yếu tập trung vào loại bỏ các mảng amyloid trong não, thì liệu pháp do các nhà khoa học Israel phát triển lại hướng tới việc khôi phục khả năng tế bào não của hệ miễn dịch nhằm giảm viêm thần kinh. Việc thay đổi cơ chế này có mang tính bước ngoặt và có khả năng làm thay đổi phác đồ điều trị trong tương lai không, thưa bác sĩ?
- TS.BS Trần Ngọc Tài: Đây chính xác là một hướng đi khác biệt hoàn toàn so với các phương pháp điều trị đang hiện hành. Các nghiên cứu về kháng thể đơn dòng trước đây đa phần dồn nguồn lực tác động trực tiếp vào các mảng amyloid. Ngược lại, liệu pháp mới này lại lựa chọn việc tác động trực tiếp lên hệ miễn dịch của người bệnh, và từ hệ miễn dịch mới tạo ra sức ảnh hưởng gián tiếp lên sự hình thành các mảng amyloid. Sự rẽ hướng này mang lại một triển vọng rất lớn để có thể thực thi trong môi trường y khoa thực tế. Nếu mọi chuyện diễn ra theo đúng định hướng, khi phương pháp này trải qua các quá trình thử nghiệm khắt khe và đạt được thành công cuối cùng, chắc chắn phác đồ điều trị bệnh Alzheimer trong tương lai của y học thế giới sẽ có sự thay đổi. Hướng điều trị cho người bệnh sẽ được cập nhật và mở rộng hơn rất nhiều so với những giới hạn mà chúng ta đang gặp phải ngày nay.
Cho đến thời điểm hiện tại, cơ chế này vẫn chưa được ứng dụng rộng rãi trên bất kì nhóm bệnh nhân nào khác thuộc lĩnh vực hệ thần kinh. Do đó, việc nghiên cứu pha 1 cho thấy những tín hiệu khả quan đã chứng minh được đây là một
bước suy nghĩ hoàn toàn khác biệt, mở ra một hướng đánh giá tác động sâu sắc vào một cơ chế bệnh sinh thần kinh mới mà trước nay chúng ta chưa khai thác hết tiềm năng.TS.BS Trần Ngọc Tài
Độ tin cậy của liệu pháp này là rất cao
- Nhóm nghiên cứu đã xây dựng liệu pháp này dựa trên một giả thuyết rằng sự suy giảm chức năng của hệ miễn dịch theo tuổi tác chính là nguyên nhân thúc đẩy thoái hóa thần kinh. Từ thực tiễn khám chữa bệnh lâm sàng cho nhóm người lớn tuổi tại Việt Nam, bác sĩ nhận thấy mối quan hệ giữa quá trình lão hóa miễn dịch và tình trạng viêm não mãn tính diễn ra phức tạp như thế nào?
- TS.BS Trần Ngọc Tài: Tình trạng lão hóa tự nhiên của con người là một quá trình vô cùng phức tạp với rất nhiều cơ chế khác nhau cùng cộng hưởng và tác động lên cơ thể. Trong mạng lưới phức tạp đó, hệ miễn dịch đóng vai trò là một trong những cơ chế trọng yếu nhất. Chính vì lẽ đó, y học hiện đại cũng đang điều hướng việc điều trị tới rất nhiều khía cạnh khác nhau, và việc can thiệp vào quá trình điều hòa miễn dịch là một trong những trọng tâm nghiên cứu. Về mặt cơ chế, quá trình lão hóa có thể tác động trực tiếp thông qua việc làm suy giảm sự điều hòa của hệ miễn dịch. Một khi hệ miễn dịch của cơ thể bị ảnh hưởng suy yếu, nó sẽ lập tức trở thành một yếu tố thúc đẩy khiến cho quá trình lão hóa toàn thân diễn ra với tốc độ nhanh hơn rất nhiều. Hệ lụy của sự suy yếu này là nó gây ra hàng loạt các phản ứng viêm nguy hiểm, bao gồm các phản ứng viêm tự miễn và các phản ứng viêm tác động trực tiếp lên các vi mạch trong não bộ. Các phản ứng viêm liên tục này chính là mầm mống thúc đẩy cho quá trình tổn thương nhu mô não diễn ra nhanh hơn và tàn phá nhiều hơn hẳn so với quá trình lão hóa thông thường của một người khỏe mạnh.
- Liệu pháp IBC-Ab002 tác động lên trục điều hòa miễn dịch PD-1/PD-L1, một cơ chế vốn đã được ứng dụng rất nổi tiếng trong lĩnh vực điều trị ung thư. Việc thiết kế lại và ứng dụng riêng biệt cơ chế này cho bệnh nhân Alzheimer mang lại những lợi thế chuyên biệt nào?
- TS.BS Trần Ngọc Tài: Về mặt cơ bản, từ những bước nghiên cứu ban đầu, các nhà khoa học đã nhận thấy rằng cơ chế điều hòa miễn dịch thông qua tác động ngoại biên này mang lại kết quả có lợi trên các mô hình nghiên cứu ở động vật cũng như trên các đối tượng tế bào thử nghiệm khác. Dựa trên nền tảng thành công đó, họ mới bắt đầu thực hiện việc ứng dụng cơ chế vốn đang được sử dụng cho nhóm bệnh nhân ung thư để chuyển sang thiết kế riêng cho nhóm bệnh nhân Alzheimer. Cho đến thời điểm hiện tại, cơ chế này vẫn chưa được ứng dụng rộng rãi trên bất kì nhóm bệnh nhân nào khác thuộc lĩnh vực hệ thần kinh. Do đó, việc nghiên cứu pha 1 cho thấy những tín hiệu khả quan đã chứng minh được đây là một bước suy nghĩ hoàn toàn khác biệt, mở ra một hướng đánh giá tác động sâu sắc vào một cơ chế bệnh sinh thần kinh mới mà trước nay chúng ta chưa khai thác hết tiềm năng.
- Mặc dù mới ở giai đoạn thử nghiệm sớm với một số lượng bệnh nhân giới hạn khoảng 40 người, nhưng kết quả nghiên cứu lại được xuất bản trên tạp chí khoa học danh tiếng Nature Medicine. Bác sĩ đánh giá sao về độ tin cậy của báo cáo này và hành trình phía trước của liệu pháp miễn dịch này sẽ như thế nào?
- TS.BS Trần Ngọc Tài: Trong giới nghiên cứu y khoa, một khi công trình nghiên cứu đã được kiểm duyệt khắt khe và đăng tải trên tạp chí uy tín hàng đầu như Nature Medicine, thì độ tin cậy về mặt số liệu và nền tảng khoa học của kết quả đó là rất cao. Chúng ta hoàn toàn có thể đặt niềm tin vào các kết quả bước đầu này. Tuy nhiên, cần phải nhìn nhận thực tế rằng đây chỉ mới là chặng đường đầu tiên, tức là nghiên cứu pha 1. Để thuốc có thể thực sự ứng dụng, họ bắt buộc phải tiếp tục thực hiện và đạt được thành công ở những kết quả thử nghiệm lâm sàng tiếp theo. Cụ thể, liệu pháp này còn phải trải qua các giai đoạn nghiên cứu ở pha 2 và pha 3. Thông thường trong quá trình nghiên cứu y học, mỗi một pha như vậy sẽ làm tiêu tốn của các nhà khoa học khoảng 5 năm ròng rã. Điều đó đồng nghĩa với việc chúng ta sẽ phải kiên nhẫn chờ đợi thêm khoảng 10 năm nữa cho hai pha nghiên cứu tiếp theo để có thể có được một kết luận cuối cùng và toàn diện về tính ứng dụng của thuốc.
Liệu pháp chưa có khả năng phục hồi trí nhớ
- Nhóm nghiên cứu đã ghi nhận những tín hiệu tích cực về việc giảm các dấu ấn tổn thương thần kinh và giảm các dấu hiệu viêm. Người thân của các bệnh nhân thường đặt câu hỏi rằng những tín hiệu này có giúp bảo tồn hay phục hồi trí nhớ cho người bệnh hay không. Nhận định của bác sĩ về vấn đề này như thế nào?
- TS.BS Trần Ngọc Tài: Việc kì vọng vào khả năng phục hồi trí nhớ luôn là mong mỏi lớn nhất của các bệnh nhân cũng như gia đình của họ. Dẫu vậy, khi phân tích sâu vào số liệu thực tế được nhóm nghiên cứu công bố trong báo cáo kết luận ban đầu, chúng ta cần phải hết sức thận trọng. Kết quả của nghiên cứu thử nghiệm này tính đến nay vẫn chưa hề đưa ra bất kì kết luận chính thức nào chứng minh rằng thuốc có khả năng bảo tồn hay làm phục hồi trí nhớ cho người bệnh. Các tài liệu nghiên cứu hiện tại hoàn toàn chưa ghi nhận được tác dụng diệu kì đó. Khả năng của thuốc hiện chỉ đang cho thấy những tín hiệu tốt trong việc can thiệp vào cơ chế viêm và tác động lên các dấu ấn sinh học chứ chưa thể hiện qua việc cải thiện chức năng nhận thức lâm sàng.
- Được biết hiện nay cơ quan quản lý dược phẩm đã phê duyệt một số liệu pháp điều trị Alzheimer chủ yếu dọn dẹp các mảng amyloid. Nếu liệu pháp miễn dịch IBC-Ab002 này thành công, nó sẽ bù đắp những khoảng trống hay điểm yếu nào của các loại thuốc hiện tại đang chưa thể giải quyết trọn vẹn?
- TS.BS Trần Ngọc Tài: Các loại thuốc hiện hành trên thế giới chủ yếu tác động lên hệ thống amyloid nhằm ngăn chặn quá trình thoái hóa tế bào thần kinh, từ đó giảm bớt tổn thương dẫn đến suy giảm hoạt động trí nhớ. Mặc dù các loại thuốc này đã được công nhận là có hiệu quả nhất định, nhưng trên thực tế lâm sàng, mức độ hiệu quả của chúng vẫn chưa thực sự cao và đáp ứng được toàn bộ kì vọng của giới y khoa. Nếu liệu pháp miễn dịch mới này đạt được thành công, về cơ bản nó sẽ không loại bỏ hay thay thế các loại thuốc đang được lưu hành hiện tại. Thay vào đó, do đi theo một cơ chế hoàn toàn khác, nó sẽ tạo ra sự kết hợp chặt chẽ và phối hợp nhịp nhàng với các phương pháp hiện hành. Việc cộng hợp đa cơ chế điều trị này mang theo một hi vọng to lớn rằng nó sẽ làm tăng tính hiệu quả tổng thể của phác đồ điều trị lên một mức cao hơn, bổ trợ đắc lực cho quá trình chiến đấu chống lại căn bệnh Alzheimer.
- Một đặc thù rất phổ biến ở hệ thống y tế Việt Nam là người bệnh Alzheimer thường chỉ đến thăm khám khi bệnh đã chuyển sang giai đoạn trễ. Với những bệnh nhân đã ở giai đoạn muộn như vậy, mục tiêu đảo ngược sự tiến triển của bệnh có mang tính khả thi không, thưa bác sĩ?
- TS.BS Trần Ngọc Tài: Nếu người bệnh đợi đến tận khi bệnh đã tiến triển sang giai đoạn trễ mới đến bệnh viện, thì việc sử dụng các phương pháp điều trị tiên tiến cũng chưa hẳn mang lại hiệu quả như mong muốn. Bản thân các loại thuốc đặc trị này vốn dĩ cũng chỉ được thiết kế để dừng lại ở mức độ ngăn chặn sự tiến triển thêm của bệnh. Việc mong cầu các loại thuốc này có thể đảo ngược quá trình thoái hóa não bộ hay phục hồi lại các chức năng nhận thức đã mất đi là điều không chắc chắn và rất khó xảy ra trong y học hiện đại.
- Mặc dù sẽ cần rất nhiều năm nữa thuốc mới có thể hoàn thiện, nhưng hệ thống y tế và các bác sĩ lâm sàng tại Việt Nam đã có sự chuẩn bị ra sao để đón nhận? Và trước khi chờ đợi các liệu pháp thần kì trong tương lai, bác sĩ có lời khuyên gì để người cao tuổi tại cộng đồng có thể tự bảo vệ hệ thần kinh và dự phòng căn bệnh thoái hóa này?
- TS.BS Trần Ngọc Tài: Về khía cạnh chuyên môn, đội ngũ bác sĩ lâm sàng thần kinh tại Việt Nam luôn ở trong tâm thế chuẩn bị kĩ lưỡng về mặt kiến thức, trau dồi kĩ năng cũng như tích lũy kinh nghiệm thực hành. Việc chăm sóc người bệnh thần kinh và bệnh nhân Alzheimer luôn được thực hiện một cách có hệ thống, theo đúng các chuẩn mực và khuyến cáo thực hành mới nhất trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Do đó, khi có một loại thuốc hoặc một phương pháp điều trị mới ra đời, việc sử dụng và tiếp cận tại Việt Nam sẽ diễn ra vô cùng dễ dàng và nhanh chóng. Vấn đề khó khăn duy nhất nằm ở chỗ chi phí của các loại thuốc nghiên cứu mới thường rất cao, đòi hỏi chúng ta phải cân nhắc về khả năng chi trả của phần đông người bệnh Việt Nam.
Để chủ động phòng ngừa, người cao tuổi tại Việt Nam bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt các phương pháp dự phòng chung nhằm hạn chế tối đa sự tiến triển cũng như sự xuất hiện của các bệnh lí sa sút trí tuệ. Biện pháp nền tảng đầu tiên là phải duy trì thói quen tập thể dục thường xuyên. Cùng với đó, việc phòng ngừa triệt để các yếu tố nguy cơ tim mạch đóng vai trò then chốt, bao gồm việc tuân thủ điều trị huyết áp, kiểm soát tốt bệnh tiểu đường và điều trị rối loạn mỡ máu. Người bệnh cũng cần tuyệt đối tránh xa các yếu tố nguy hại khét tiếng điển hình như khói thuốc lá. Khoa học đã cung cấp các bằng chứng mạnh mẽ rằng việc quản lý tốt các nguy cơ tim mạch giúp làm giảm đáng kể khả năng phát triển bệnh Alzheimer. Biện pháp thiết yếu thứ hai là nâng cao các hoạt động duy trì trí não. Việc chúng ta tạo điều kiện cho trí não hoạt động càng nhiều thì khả năng ngăn chặn sự phát triển của các căn bệnh sa sút trí tuệ sẽ càng được củng cố mạnh mẽ. Hai yếu tố này chính là chìa khóa quan trọng nhất để đảm bảo giảm thiểu nguy cơ xuất hiện căn bệnh Alzheimer trong cộng đồng người Việt Nam.
- Xin cảm ơn TS.BS Trần Ngọc Tài về những chia sẻ mang đậm giá trị khoa học và thực tiễn!
