An ninh năng lượng trong kỷ nguyên số:‘Giải khát’ điện bằng BESS và ‘chống khát’ điện bằng an ninh mạng

Cơn khát điện của hạ tầng số và yêu cầu chuyển trạng thái an ninh năng lượng

Kỷ nguyên chuyển đổi số và phát triển AI đang đặt ngành năng lượng trước một áp lực chưa từng có. Không giống như các ngành công nghiệp truyền thống vốn có thể tạm thời khắc phục khi xảy ra sự cố thiếu điện ngắn hạn, các trung tâm dữ liệu và hạ tầng AI đòi hỏi nguồn cung điện phải duy trì tuyệt đối 24/24 h, ổn định và đạt chất lượng cao. Một sự cố gián đoạn điện dù chỉ trong vài giây cũng có thể dẫn đến thiệt hại khổng lồ về dữ liệu và kinh tế.

Đánh giá về thách thức này trong quy hoạch năng lượng hiện nay, TS. Nguyễn Huy Hoạch - Chuyên gia Năng lượng nhấn mạnh: “Trước đây, dự báo nhu cầu năng lượng chủ yếu dựa trên tốc độ tăng trưởng GDP truyền thống. Hiện nay, sự xuất hiện của các phụ tải mới như Data Center, AI phát triển quá nhanh. Do đó, quy hoạch đòi hỏi việc nhận diện, cung cấp điện phải đầy đủ, kịp thời, đúng nơi, đúng vị trí, đồng thời hệ thống nguồn điện dự phòng phải đủ tối đa để khi xuất hiện sự cố vẫn đảm bảo vận hành liên tục".

Bên cạnh đó, yếu tố chi phí điện năng đóng vai trò quyết định đến sức cạnh tranh của nền kinh tế. Nếu chi phí điện quá cao do đứt gãy chuỗi cung ứng nhiên liệu hoặc sự cố hệ thống, không chỉ đà tăng trưởng chung bị kìm hãm mà chính các dòng vốn đầu tư vào hạ tầng công nghệ cao cũng sẽ bị đẩy ra xa.

“

An ninh năng lượng hiện đại bắt buộc phải dịch chuyển từ trạng thái chỉ đơn thuần đủ năng lượng sang đủ khả năng chống chịu - tức là đảm bảo nguồn cung, kiểm soát chi phí, duy trì vận hành và phục hồi nhanh chóng khi có sự cố.

Hai nút thắt lớn: Giá lưu trữ năng lượng và nguy cơ tấn công dữ liệu vận hành

Để vừa đáp ứng điện năng tăng vọt của các trung tâm dữ liệu, vừa hiện thực hóa cam kết chuyển đổi xanh (Net Zero), việc tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời) là con đường bắt buộc. Tuy nhiên, thực tế đang vướng phải hai "điểm nghẽn" cốt lõi.

Thứ nhất là lưới điện thiếu bộ đệm lưu trữ vì vướng cơ chế giá.

Các nguồn năng lượng xanh phụ thuộc rất lớn vào thời tiết nên tính ổn định không cao, không thể đóng vai trò nguồn điện nền nếu thiếu hệ thống lưu trữ (pin lưu trữ BESS, thủy điện tích năng). Dù Việt Nam đã khai thác hiệu quả nguồn thủy điện truyền thống (chiếm khoảng 25% hệ thống điện), nhưng việc phát triển hạ tầng lưu trữ mới vẫn giậm chân tại chỗ. Nguyên nhân chính xuất phát từ việc chưa có khung giá điện rõ ràng, khiến các nhà đầu tư tư nhân chưa thấy được phương án tài chính và lợi nhuận để xuống vốn.

Thứ hai là rủi ro tấn công mạng gây sụp đổ hệ thống điện

Khi ngành điện đẩy mạnh số hóa để quản lý, dự báo và điều độ hệ thống, toàn bộ khâu vận hành trở thành mục tiêu tấn công hàng đầu của các tội phạm mạng. TS. Nguyễn Huy Hoạch chỉ ra nguy cơ rủi ro: “Khi hệ thống công nghệ vận hành bị can thiệp khiến dữ liệu đầu vào bị sai lệch so với thực tế, hoặc một khâu trong chuỗi cung ứng bị tấn công, lập tức sẽ dẫn đến nguy cơ mất an toàn cung cấp điện cho toàn bộ nền kinh tế".

Chia sẻ về mức độ nghiêm trọng của vấn đề dưới góc độ an ninh quốc gia, ông Vũ Duy Hiền - Phó Tổng Thư ký, Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng quốc gia - cho biết: “Nếu như trước đây các cuộc tấn công mạng thường hướng về lĩnh vực tài chính - ngân hàng thì hiện nay đối tượng tập trung hàng đầu lại là các hệ thống hạ tầng trọng yếu, đặc biệt là năng lượng. Các cuộc tấn công này không dừng lại ở máy tính thông thường mà có thể gây đứt gãy chuỗi cung ứng nhiên liệu (xăng, dầu, điện), làm gián đoạn hệ thống vận hành của cả một quốc gia”.

Kết hợp an ninh mạng quốc gia và vai trò quyết định của con người trước làn sóng AI

Sự bùng nổ của AI đang mang tính chất "con dao hai lưỡi" trong công tác bảo vệ an ninh năng lượng. Một mặt, AI giúp phân tích mã độc, phát hiện rủi ro và tối ưu hóa vận hành hệ thống điện; mặt khác, kẻ tấn công cũng tận dụng AI để rút ngắn thời gian phá hoại, tạo ra các phương thức tấn công phức tạp và khó nhận diện hơn rất nhiều.

Để tháo gỡ các nguy cơ trên, các chuyên gia đã thống nhất ba nhóm giải pháp căn cơ.

Nhóm thứ nhất là khơi thông cơ chế giá cho lưu trữ năng lượng: Sớm ban hành khung giá và hành lang pháp lý rõ ràng cho các dự án BESS và thủy điện tích năng, giúp nhà đầu tư yên tâm bỏ vốn, tạo "bộ đệm" vững chắc cho nguồn điện xanh phục vụ hạ tầng số.

Nhóm thứ hai là nâng cao nhận thức và chủ động phòng thủ 24/24. Theo ông Vũ Duy Hiền, bảo vệ an ninh mạng phải bắt đầu từ "nhận thức" của lãnh đạo doanh nghiệp năng lượng. Cần đầu tư đúng mức cho đội ngũ chuyên gia, xây dựng hệ thống phòng thủ giám sát 24/24 và thực hiện đánh giá an toàn hệ thống định kỳ 1-2 lần/năm theo quy định của Chính phủ. Đặc biệt, các doanh nghiệp năng lượng phải thành lập kênh kết nối tức thì với cơ quan chức năng để kịp thời ứng cứu khi có sự cố.

Nhóm thứ ba là kết hợp an ninh năng lượng với an ninh mạng và giữ vững vai trò kiểm soát của con người. An ninh năng lượng hiện nay chính là an ninh quốc gia. Do đó, các doanh nghiệp năng lượng cần phối hợp chặt chẽ với lực lượng an ninh mạng quốc gia để bảo vệ hạ tầng điều độ. TS. Nguyễn Huy Hoạch lưu ý, vai trò tối thượng của yếu tố con người trước công nghệ: AI và công nghệ số góp phần rất lớn vào việc vận hành hiệu quả hệ thống điện, nhưng những sai số hoặc sự can thiệp từ bên ngoài hoàn toàn có thể làm gián đoạn dữ liệu. Công nghệ có thể sai, nhưng con người có năng lực sẽ kiểm soát được. Chúng ta cần “năng lực của con người” giữ quyền quyết định cuối cùng, biết chỉ đạo đúng sai trước công nghệ AI để giữ vững sự ổn định liên tục cho dòng điện quốc gia.

Chuyển đổi số không thể tách rời chuyển đổi xanh. Để các trung tâm dữ liệu không trở thành gánh nặng tiêu thụ điện năng và để mục tiêu Net Zero không bị đe dọa, Việt Nam cần một chiến lược toàn diện: Vừa nhanh chóng cởi nút thắt chính sách giá để thu hút nguồn lực phát triển hạ tầng lưu trữ điện, vừa gia cố lá chắn an ninh mạng vững chắc. Chỉ khi dòng điện phục vụ kinh tế số thực sự xanh, ổn định và an toàn, nền kinh tế mới có đủ điểm tựa để bứt phá trong kỷ nguyên mới.