Bác sĩ tiết lộ: Vì sao không thể ‘lắp van’ tinh trùng và sự thật về thuốc tránh thai nam

Trong khi phụ nữ có hàng loạt lựa chọn tránh thai – từ thuốc, vòng đến que cấy, thì nam giới gần như chỉ có hai: bao cao su và triệt sản. Chính vì vậy, mỗi khi giới khoa học nhắc đến “thuốc tránh thai nam” hay “van tinh trùng điều khiển được”, cộng đồng lại háo hức chờ đợi.

Ý tưởng “bật tắt tinh trùng như công tắc điện” tưởng chừng chỉ có trong phim viễn tưởng, nay lại được giới khoa học quốc tế bàn tán sôi nổi. Một nghiên cứu mới phát hiện “công tắc phân tử” giúp tinh trùng tăng tốc, thắp lên hy vọng về thuốc tránh thai dành cho nam giới – một lĩnh vực còn bỏ ngỏ hàng chục năm qua. Nhưng liệu việc “lắp van điều khiển” tinh trùng có thật sự khả thi?

TS- BS Mai Bá Tiến Dũng – Trưởng khoa Nam học, Bệnh viện Bình Dân (TP.HCM) – đã dành cho phóng viên Một Thế Giới buổi trò chuyện thẳng thắn để giải mã những huyền thoại quanh chuyện “điều khiển tinh binh”.

- Thưa bác sĩ, nghe nói các nhà khoa học đã tìm ra “công tắc phân tử” giúp tinh trùng bơi nhanh hơn, mở ra hướng phát triển thuốc tránh thai cho nam. Liệu đàn ông có thể “bật – tắt” tinh trùng như công tắc điện được không?

- TS-BS Mai Bá Tiến Dũng: Ý tưởng này nghe rất thú vị. Ai cũng mong có thể điều khiển khả năng sinh sản một cách chủ động như vậy. Tuy nhiên, về mặt sinh học, điều đó gần như bất khả thi.

Tinh trùng được sản xuất trong tinh hoàn, sau đó di chuyển qua hệ thống ống dẫn tinh rồi phóng ra ngoài khi xuất tinh. Nếu có một “chướng ngại vật” tạm thời nào đó được đặt giữa đường, tinh trùng sẽ không thể ra ngoài và không thể thụ thai.

Về lý thuyết, điều này giống như “đóng van nước” – khi muốn có con thì mở, khi không muốn thì khóa lại. Nhưng trong thực tế, cấu trúc ống dẫn tinh của nam giới rất phức tạp.

Ống này dài khoảng 25–45 cm, đường kính chỉ 0,3 mm, thành dày và có mạng mạch máu, thần kinh dày đặc bao quanh. Chỉ cần can thiệp sai một chút, tổ chức đó có thể bị tổn thương vĩnh viễn, dẫn đến vô tinh không thể hồi phục.

Ngay cả khi dùng kính vi phẫu có độ phóng đại 20–25 lần, khả năng thành công của việc tác động cơ học vào ống dẫn tinh cũng chỉ khoảng 80%. Vì thế, “van tinh trùng” vẫn là một ý tưởng không khả thi trong y học hiện nay.

- Nếu không thể “đóng – mở” tinh trùng, vậy có thể làm cho tinh trùng bơi nhanh hơn để tăng khả năng thụ thai không, thưa bác sĩ?

- TS-BS Mai Bá Tiến Dũng: Tinh trùng thực sự là những “vận động viên” bẩm sinh. Mỗi tinh trùng dài khoảng 65 đến 70 μm (micromet), gồm đầu, cổ và đuôi.

Trong đó, phần đầu chứa 23 nhiễm sắc thể – tức là nửa bộ gen của người cha; phần cổ chứa các ty thể sản xuất năng lượng ATP; phần đuôi chính là động cơ giúp tinh trùng di chuyển.

Mỗi giây, đuôi tinh trùng quẫy khoảng 20 lần, giúp nó di chuyển 2cm mỗi phút. Để đến được nơi thụ tinh – đoạn bóng của vòi trứng, tinh trùng phải mất 90–120 phút.

Trên hành trình đó, hàng triệu tinh trùng bị loại bỏ, chỉ còn vài trăm “ứng viên” vượt qua để gặp trứng. Tốc độ bơi của tinh trùng phụ thuộc vào sức khỏe cấu trúc – chứ không phải thuốc hay chất kích thích. Nếu đầu tinh trùng méo, cổ bị gãy, đuôi quặp hoặc DNA bị tổn thương, thì dù “bơi nhanh” cũng không thể thụ tinh.

Vì vậy, việc “tăng tốc tinh trùng” bằng thuốc hay thực phẩm chức năng là không có cơ sở khoa học. Điều quan trọng là giữ cho tinh trùng khỏe mạnh, toàn vẹn về cấu trúc và có nguồn năng lượng tốt.

- Vậy những quảng cáo trên mạng hiện nay về nhiều loại “thuốc tăng tốc tinh trùng”, “tăng tỷ lệ có con trai” là không hiệu quả, thưa bác sĩ?

- TS-BS Mai Bá Tiến Dũng: Không có loại thuốc nào có thể khiến tinh trùng bơi nhanh hơn trong vài ngày. Tất cả những quảng cáo “thần dược” trên mạng đều thiếu cơ sở khoa học.

Tuy nhiên, có thể cải thiện chất lượng tinh trùng bằng cách thay đổi lối sống và bổ sung dinh dưỡng đúng như: Bổ sung vitamin C, E, kẽm, CoQ10, selenium giúp bảo vệ DNA tinh trùng; ăn nhiều rau xanh, trái cây, hải sản, hạn chế thức ăn nhanh và chất béo xấu; tập thể dục thường xuyên, ngủ đủ 7–8 tiếng mỗi ngày; tránh rượu bia, thuốc lá, và hạn chế stress.

Khi thực hiện nghiêm túc, chất lượng tinh trùng có thể cải thiện rõ rệt sau 3 tháng – đúng bằng một chu kỳ sinh tinh hoàn chỉnh.

Yếu tố nào khiến tinh trùng yếu đi, “đuối sức” hoặc bất thường, thưa bác sĩ?

- TS-BS Mai Bá Tiến Dũng: Có 4 nhóm nguyên nhân chính gồm: Lối sống không lành mạnh; môi trường và công việc; bệnh lý tinh hoàn và yếu tố di truyền.

Trong đó, lối sống không lành mạnh như: Hút thuốc, uống rượu bia, dùng ma túy, thức khuya, thiếu ngủ… đều khiến hormone sinh dục rối loạn và làm giảm testosterone – hormone kích thích sản xuất tinh trùng; béo phì hay suy dinh dưỡng cũng ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh.

Làm việc trong môi trường nhiệt độ cao như lò luyện kim, đầu máy xe lửa, hoặc thói quen đặt laptop lên đùi, tắm nước nóng quá lâu… đều khiến tinh hoàn nóng lên, giảm sản xuất tinh trùng.

Ngoài ra, tiếp xúc với hóa chất độc hại, kim loại nặng, thuốc trừ sâu cũng là tác nhân nguy hiểm.

Bệnh lý tinh hoàn, nhất là giãn tĩnh mạch thừng tinh là nguyên nhân phổ biến nhất gây vô sinh nam. Ngoài ra, viêm tinh hoàn, chấn thương, nhiễm trùng, tinh hoàn ẩn… đều có thể làm tổn thương tế bào sinh tinh.

Ở yếu tố duy truyền là một số người mang đột biến gen hoặc mất đoạn nhiễm sắc thể (AZF, CFTR) khiến tinh hoàn không thể sản xuất tinh trùng hoặc tinh trùng sinh ra không có khả năng di chuyển.

Tinh trùng yếu không phải là bệnh – đó là hậu quả của lối sống, môi trường và bệnh lý chưa được quan tâm đúng mức.

- Bác sĩ từng nhắc đến khái niệm “điều trị trúng đích” trong nam khoa. Cụ thể điều đó là gì?

- TS-BS Mai Bá Tiến Dũng: “Điều trị trúng đích” nghĩa là tìm ra nguyên nhân thật sự gây bất thường tinh trùng và điều trị đúng hướng.

Chẳng hạn có người bị rối loạn nội tiết nhưng lại tự ý dùng testosterone ngoại sinh. Việc đó khiến cơ thể “hiểu nhầm” là đủ hormone, từ đó ngừng sản xuất tinh trùng.

Cũng có người chỉ nhìn vào xét nghiệm tinh dịch đồ mà vội kết luận tinh trùng yếu, trong khi nguyên nhân thật sự lại nằm ở rối loạn chuyển hóa hoặc di truyền.

Để xác định nguyên nhân, cần làm các xét nghiệm như: Nội tiết sinh sản (FSH, LH, testosterone); siêu âm tinh hoàn – ống dẫn tinh; phân tích DNA tinh trùng (tỷ lệ phân mảnh); xét nghiệm ROS – đánh giá gốc tự do; khảo sát di truyền (AZF, CFTR).

Nhờ “điều trị trúng đích”, bệnh nhân được chữa đúng bệnh, tránh lãng phí và tăng tỷ lệ thành công trong hỗ trợ sinh sản (IVF, ICSI...).

- Vậy, thuốc tránh thai dành cho nam giới – liệu đã thật sự tồn tại chưa, thưa bác sĩ?

- TS-BS Mai Bá Tiến Dũng: Hiện các nước đang nghiên cứu thuốc tránh thai nam với cơ chế ức chế quá trình sinh tinh bằng cách làm giảm testosterone nội sinh trong tinh hoàn.

Khi testosterone nội sinh giảm, tinh hoàn ngừng sản xuất tinh trùng. Tuy nhiên, để duy trì đặc tính nam, người ta bổ sung testosterone ngoại sinh.

Cơ chế này nghe có vẻ hợp lý, nhưng mặt trái rất lớn, nhất là teo tinh hoàn không hồi phục; nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt; ngưng thở khi ngủ, rối loạn chuyển hóa; ảnh hưởng tiêu cực đến tâm trạng và giấc ngủ.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) chưa khuyến cáo sử dụng bất kỳ thuốc tránh thai nam nào ngoài nghiên cứu. Mọi sản phẩm quảng cáo trên mạng hiện nay đều chưa được cấp phép.

- Như vậy từ đầu đến giờ bác sĩ nói cho thấy, “van tinh trùng” là không khả thi nên không thể có “công tắc phân tử”nào để thắp lên hy vọng về thuốc tránh thai dành cho nam giới?

- TS-BS Mai Bá Tiến Dũng: Câu chuyện “van tinh trùng” hay “thuốc tránh thai nam” nghe có vẻ viễn tưởng, nhưng đã giúp xã hội chú ý hơn đến sức khỏe sinh sản của đàn ông.

Điều quan trọng nhất vẫn là chủ động phòng ngừa, sống lành mạnh và khám định kỳ. Không có công nghệ nào thay thế được lối sống lành mạnh, và ý thức chăm sóc sức khỏe của chính người đàn ông.

Với tình hình hiện nay, nam giới nên làm gì để bảo vệ khả năng sinh sản của mình, thưa bác sĩ?

- TS-BS Mai Bá Tiến Dũng: Trước hết, đàn ông cần thay đổi nhận thức. Sức khỏe sinh sản không phải chuyện của riêng phụ nữ. Nếu hai vợ chồng đã cố gắng hơn một năm mà chưa có con, cần đi khám cả hai người.

Đồng thời, nam giới nên không hút thuốc, hạn chế rượu bia; giữ cân nặng hợp lý, tránh béo phì; không để tinh hoàn quá nóng, tránh tắm nước quá nóng, không ngồi lâu; khám nam khoa định kỳ mỗi năm; ăn uống, ngủ nghỉ, tập luyện điều độ.

Tinh trùng khỏe không chỉ để có con, mà còn phản ánh sức khỏe toàn thân của người đàn ông.

- Theo bác sĩ, tương lai của “thuốc tránh thai nam” sẽ ra sao?

- TS-BS Mai Bá Tiến Dũng: Tôi tin khoa học sẽ tìm ra giải pháp an toàn hơn trong tương lai, có thể là thuốc hoặc phương pháp sinh học điều hòa quá trình sinh tinh.

Tuy nhiên, để thuốc tránh thai nam thực sự được dùng, nó phải đảm bảo 3 điều kiện: Ức chế sinh tinh 100%; không gây biến chứng lâu dài; khả năng phục hồi hoàn toàn sau khi ngưng thuốc.

Đây là bài toán vô cùng khó. Có thể 10–20 năm nữa chúng ta mới có lời giải. Trong khi chờ đợi, nam giới vẫn nên lựa chọn các biện pháp an toàn đã được kiểm chứng như bao cao su, hoặc triệt sản khi không còn nhu cầu sinh con.

Xin cảm ơn bác sĩ về những chia sẻ thẳng thắn và bổ ích này!