Bài 3: Kỳ lân công nghệ Việt và mối nghi ngờ về mô hình kinh doanh

Thương trường hơn cả chiến trường khi 3 kỳ lân công nghệ Việt cùng “đốt tiền” trong 1 lĩnh vực

Trong số 4 doanh nghiệp hay được gọi là kỳ lân công nghệ Việt hiện nay, ngoài Sky Mavis có mô hình kinh doanh không “đụng hàng” với 3 kỳ lân còn lại, thì nhóm “big three” VNG, MoMO, VNLife lại có ít nhất một lĩnh vực kinh doanh cốt lõi giống nhau.

Cụ thể, VNG có ví điện tử ZaloPay và mạng xã hội Zalo, M_Service với ví MoMo và VNLife với cổng thanh toán VNPay đã và đang hoạt động cung cấp dịch vụ và kinh doanh trong cùng lĩnh vực tài chính số hay còn gọi là công nghệ tài chính (fintech), thương mai điện tử và dịch vụ số. Trong đó, sự cạnh tranh lớn nhất và gay gắt nhất là mảng thanh toán số và ví điện tử giữa VNPay, MoMo và ZaloPay.

MoMo với hoạt động cốt lõi là ví điện tử và nền tảng thanh toán số, được cho là đang có hơn 30 triệu người dùng tại Việt Nam. Trong mảng kinh doanh ví điện tử, MoMo đang lấn lướt và bỏ xa ZaloPay của VNG.

ZaloPay không chỉ đang thất thế trước MoMo, mà trong cuộc cạnh tranh “đốt tiền” ZaloPay cũng cho thấy sự hụt hơi khi để lại núi lỗ cho công ty mẹ là VNG trong các năm từ 2022-2024.

Với VNPay, mã QR của cổng thanh toán này đang được tích hợp rộng rãi vào các ứng dụng ngân hàng, website thương mại điện tử.

Có thể thấy, cả 3 đang cạnh tranh quyết liệt với nhau để giành thị phần trong việc thu hút người dùng thanh toán hóa đơn, như tiền điện, nước, phí quản lý chung cư, học phí, nạp tiền điện thoại, mua vé xem phim, thanh toán tại điểm bán hàng (POS/QR Code).v.v... Và, đây cũng chính là mảng cả 3 phải “đốt tiền” nhiều nhất trong những năm qua, khiến họ không chỉ khó có lãi mà còn bị lỗ kéo dài nhiều năm.

Chưa hết, khi cả 3 đều mở rộng lĩnh vực dịch vụ cung cấp, họ lại tiếp tục “chiến” nhau quyết liệt trong mảng dịch vụ tài chính (ZaloPay, MoMo) như cho vay tiêu dùng/thấu chi (ví điện tử trả sau) và phân phối các gói bảo hiểm vi mô (bảo hiểm sức khỏe, bảo hiểm xe máy, giao dịch chứng khoán…) trực tiếp qua ứng dụng.

Tiếp đến là sự cạnh tranh nhau trong thương mại điện tử và đặt dịch vụ như đặt vé máy bay, tàu xe, book khách sạn, du lịch – đi lại, ăn uống, tích hợp các dịch vụ của doanh nghiệp đối tác với người dùng trên ứng dụng.

Từ thách thức đến nghi ngờ về một mô hình kinh doanh hiệu quả và bền vững

Với vị thế “ông lớn”, 3 kỳ lân VNG, MoMo và VNLife cùng cạnh tranh quyết liệt trên cùng một “chợ” đã khiến họ trì kéo nhau, khó tạo ra bứt phá trên thị trường, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh.

Cùng một mô hình kinh doanh, “chợ” chật với 3 kỳ lân, thì mô hình kinh doanh ấy cũng trở nên quá thách thức và khó duy trì được tính hiệu quả và bền vững.

VNLife là 1 trong 3 kỳ lân kể trên sớm báo lãi. Vào năm 2021, kỳ lân này đạt doanh thu hơn 22.000 tỉ đồng, và lợi nhuận đạt gần 320 tỉ đồng. Nhưng đến năm 2022, chi phí để khuyến mãi giành người dùng đã bào mòn biên lợi nhuận của công ty mẹ của cổng thanh toán VNPay. Dù đạt doanh thu trên 29.000 tỉ đồng, vượt ngưỡng 1 tỉ USD, nhưng lợi nhuận chỉ đạt 19,5 tỉ đồng. Sang năm 2023, VNLife tiếp tục báo doanh thu “khủng” hơn 30.000 tỉ đồng nhưng biên lợi nhuận dưới 1%. Dù thế, VNLife vẫn còn khá khẳm hơn so với 2 đối thủ còn lại.

Trong những năm qua từ khi hình thành và đi vào hoạt động, ZaloPay của VNG chỉ có “đốt tiền” cho đến khi không còn nhiều tiền để “đốt” vì công ty mẹ trải qua lỗ lã lớn. Thêm vào đó, thương vụ mua cổ phần tại sàn thương mại điện tử TiKi của VNG trở thành thương vụ thất bại toàn tập với số tiền đầu tư lên đến vài trăm tỉ đồng mất trắng vì TiKi hiện đã coi như “chết lâm sàn”.

Khi mô hình kinh doanh của ZaloPay bị nghi ngờ về tính hiệu quả và bền vững thì đối thủ là ví điện tử MoMo cũng đối mặt nhiều thách thức. Cũng như ZaloPay, lỗ lũy kế của MoMo trong những năm qua đã lên tới hàng ngàn tỉ đồng.

Bi kịch của MoMo, VNPay và ZaloPay là một khi ngừng “đốt tiền” thì có nguy cơ người dùng dần ra đi. Vì hiện nay, các ứng dụng ngân hàng cũng đã cung cấp nhiều tiện ích và dịch vụ, với nhiều chương trình, hình thức ưu đãi thậm chí còn ít “lắt nhắt” hơn của các ví điện tử và cổng thanh toán. Thậm chí, một số ứng dụng ngân hàng đã tích hợp ví như một kho chứa các ưu đãi, voucher.

Cuối năm 2024, M_Service được cho là đã có báo lãi từ MoMo nhờ vào chiến lược chuyển dịch từ một ví điện tử thuần túy sang hệ sinh thái tài chính toàn diện (bao gồm cho vay tiêu dùng, bảo hiểm, tiết kiệm, đầu tư) và tối ưu hóa chi phí vận hành. Tuy nhiên, M_Service không cho biết cụ thể khoản lãi như thế nào. Doanh thu của năm này đạt 2.600 tỉ đồng, thấp hơn nhiều so với con số 9.400 tỉ đồng được nhắc đến là khoản doanh thu năm 2023 của MoMo. Nhìn chung, thông tin kinh doanh của MoMo còn trong trạng thái “úp úp mở mở” không rõ ràng, điều đó càng khiến cho giới phân tích nhìn vào không hết sự nghi ngờ.

Trong khi đó, một số nguồn tin cho rằng kỳ lân này đang tìm kiếm cơ hội IPO tại Singapore hoặc Hoa Kỳ, với mức định giá doanh nghiệp khoảng 3 tỉ USD. Tuy nhiên, mô hình kinh doanh của MoMo dù đã được xoay chuyển chiến lược thì vẫn bị hoài nghi về tính hiệu quả và sự bền vững của nó một khi câu chuyện lợi nhuận từ thực tế kinh doanh trên thị trường chưa rõ ràng và chưa cho thấy triển vọng trong tương lai.

Một thời kỳ, các kỳ lân công nghệ Việt đã được các quỹ đầu tư rót tiền vào như gửi gắm một sự kỳ vọng. Cũng không loại trừ khả năng, một số quỹ đầu tư chủ ý bắt tay với startup để bơm thổi giá nhằm đánh bóng thương hiệu và truyền thông, tạo bẫy chờ đón các nhà đầu tư đến sau để bán lại nhằm thu về mức lợi nhuận “khủng”. Đó là tình trạng “bóng ma định giá” đã khá phổ biến trên thị trường đầu tư mạo hiểm những năm qua.

Tuy nhiên, khi các cơn sốt startup công nghệ qua đi, nhiều quỹ đầu tư nhìn vào thực tế hiệu quả từ mô hình kinh doanh triển vọng trên thực tế thị trường của startup để định giá. Hãy nhìn vào trường hợp WeWork, Grab, và gần gũi nhất là VNG để thấy rằng, nếu sự bơm thổi trong định giá gặp thực tế thị trường với công cụ định giá từ thị trường chứng khoán, sẽ rất khó có cơ hội cho các kỳ lân công nghệ Việt giữ được vị thế. Vì khi đó, định giá kỳ lân, siêu kỳ lân hay không là do thị trường quyết định chứ không phải do một, hai quỹ đầu tư bắt tay startup đồng ý mức định giá nào đó là được.