Báo cáo 301 và bài toán Sở hữu trí tuệ khi Việt Nam ngày càng phát triển

Động thái này mở ra nguy cơ Mỹ có thể áp dụng thuế quan theo Mục 301 đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam. Đặt trong bối cảnh Việt Nam đang vươn lên mạnh mẽ, trở thành một mắt xích không thể thiếu trong sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, quyết định của Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) làm dấy lên một câu hỏi lớn: Liệu đây đơn thuần là một động thái kỹ thuật, một "hàng rào phi thuế quan kiểu mới", hay là sức ép tất yếu khi nền kinh tế bước lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị?

Báo cáo 301 giữa bối cảnh dịch chuyển chuỗi cung ứng

Báo cáo 301 năm 2026 của USTR tập trung vào 5 nhóm vấn đề chính, bao gồm việc chống hàng giả, vi phạm bản quyền trực tuyến, bảo vệ bí mật thương mại, chính sách chuyển giao công nghệ bắt buộc và các vấn đề mang tính hệ thống về tiếp cận thị trường. Năm nay, Việt Nam bị nêu tên vào danh sách Priority Foreign Country - (PFC) với lý do được USTR đưa ra là "liên tục thất bại" trong việc giải quyết các quan ngại tồn đọng về thực thi và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT). Theo quy định, USTR sẽ có 30 ngày để quyết định xem có khởi xướng cuộc điều tra theo Mục 301 hay không.

Để hiểu rõ bản chất của quyết định này, cần nhìn nhận tính thời điểm của nó. Giai đoạn hiện nay, Việt Nam đang đón nhận làn sóng đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thế hệ mới, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, bán dẫn và năng lượng tái tạo. Khi vai trò của Việt Nam chuyển từ một công xưởng gia công giá rẻ sang một trung tâm sản xuất công nghệ cao, các tiêu chuẩn đi kèm chắc chắn sẽ khắt khe hơn.

Trên bình diện thông lệ quốc tế, khi thuế quan truyền thống dần được gỡ bỏ nhờ các hiệp định thương mại tự do (FTA), các nước phát triển ngày càng có xu hướng sử dụng các tiêu chuẩn về môi trường, lao động và đặc biệt là sở hữu trí tuệ như những "hàng rào phi thuế quan thế hệ mới".

Việc Mỹ gia tăng sức ép SHTT đối với Việt Nam có thể được xem là một công cụ thương mại nhằm bảo vệ lợi thế cạnh tranh cốt lõi của các tập đoàn Mỹ, đồng thời tạo vị thế mặc cả trên bàn đàm phán thương mại song phương khi thặng dư thương mại của Việt Nam với Mỹ liên tục duy trì ở mức cao.

Hiểu đúng luật chơi toàn cầu: Thách thức hay đòn bẩy nâng cấp?

Dù việc bị đưa vào danh sách PFC mang lại những rủi ro nhất định, chúng ta cần nhìn nhận sự việc một cách khách quan và bình tĩnh. Trước hết, báo cáo 301 là một công cụ đánh giá thường niên được Mỹ áp dụng với rất nhiều đối tác thương mại, kể cả các đồng minh thân cận. Năm nay, Liên minh Châu Âu (EU) cũng bị đưa vào Danh sách Theo dõi (Watch List - WL) do các quan ngại về dược phẩm và bản quyền kỹ thuật số. Hàng loạt nền kinh tế lớn như Trung Quốc, Ấn Độ, Nga hay Indonesia vẫn nằm trong Danh sách Theo dõi Ưu tiên (Priority Watch List - PWL).

Hơn nữa, báo cáo cũng ghi nhận Mỹ đã hạ cấp đánh giá (điều chỉnh theo hướng tích cực hơn) đối với Argentina và Mexico nhờ những cải thiện trong chính sách bảo vệ quyền SHTT, đồng thời đưa Bulgaria ra khỏi danh sách theo dõi. Đáng chú ý, dù Báo cáo năm 2025 từng cảnh báo sẽ có "hành động thích hợp" đối với các nước nhiều năm nằm trong danh sách PWL, nhưng thực tế USTR đã không thực hiện bất kỳ hành động thực thi nào như đã đe dọa. Ngay cả khi một cuộc điều tra Mục 301 được mở ra đối với Việt Nam, USTR cũng cho biết họ sẽ tìm cách giải quyết các quan ngại thông qua quá trình tham vấn song phương.

Từ góc độ lợi ích quốc gia của Việt Nam, chúng ta hoàn toàn có thể chủ động biến áp lực này thành động lực. Việt Nam đã và đang nỗ lực nội luật hóa các cam kết quốc tế về sở hữu trí tuệ thông qua các hiệp định như CPTPP hay EVFTA. Việc hoàn thiện hệ thống thực thi quyền SHTT không chỉ để "tránh phạt" từ Mỹ, mà còn là đòi hỏi tự thân của nền kinh tế. Để thu hút các "đại bàng" công nghệ mang theo dòng vốn và tri thức chất lượng cao, một môi trường bảo vệ bản quyền, chống hàng giả và bảo mật bí mật kinh doanh nghiêm minh là điều kiện tiên quyết.

Việc Mỹ đưa Việt Nam vào danh sách PFC là một thách thức thương mại cần được đánh giá nghiêm túc. Đây vừa là cách Mỹ sử dụng hàng rào kỹ thuật để cân bằng lợi ích thương mại, vừa là hệ quả tất yếu khi Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ cao toàn cầu. Sự phối hợp chặt chẽ, đối thoại cởi mở với đối tác để giải quyết các quan ngại, song song với việc quyết liệt nâng cấp năng lực thực thi SHTT trong nước, sẽ là lời giải tối ưu để Việt Nam bảo vệ lợi ích quốc gia và khẳng định vị thế bền vững trên trường quốc tế.