Báo động: Dùng AI làm sai lệch chân dung cụ Huỳnh Thúc Kháng
Báo động việc dùng AI tái tạo sai lệch chân dung danh nhân qua trường hợp cụ Huỳnh Thúc Kháng, khi nhiều gương mặt khác nhau cùng xuất hiện trên mạng.
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang được dùng ngày càng nhiều để phục hồi và tái tạo ảnh cũ, trong đó có tư liệu lịch sử. Tuy nhiên, khi áp dụng với chân dung danh nhân mà thiếu đối chiếu và kiểm chứng, hình ảnh tạo ra có thể sai lệch so với tư liệu gốc, từ đó dẫn tới tình trạng cùng một nhân vật xuất hiện với nhiều gương mặt khác nhau và người xem khó phân biệt đâu là ảnh thật, đâu là sản phẩm AI.
Trong đợt kỷ niệm 150 năm ngày sinh chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng (1/10/1876 - 1/10/2026), phóng viên Một Thế Giới ghi nhận trên một số trang thông tin điện tử và mạng xã hội xuất hiện nhiều phiên bản chân dung khác nhau của cụ, trong đó có những hình ảnh sai lệch so với tư liệu đã được công bố.
Những sai lệch này cho thấy nếu thiếu quy chuẩn về nguồn ảnh, mức độ can thiệp và cách ghi chú, sản phẩm AI rất dễ được tiếp nhận như tư liệu thật, từ đó làm sai lệch cách công chúng nhận diện nhân vật lịch sử.
Báo động ảnh AI làm sai lệch ký ức về danh nhân
Từ những hình ảnh thu thập được, phóng viên Một Thế Giới trao đổi với nhà nghiên cứu Võ Hà, Hội Khoa học Lịch sử TP.Đà Nẵng, về nguy cơ khi AI được sử dụng để tái tạo chân dung nhân vật lịch sử nhưng không dựa trên nguồn tư liệu được kiểm chứng.
Nhà nghiên cứu Võ Hà cho rằng: “Chân dung nhân vật lịch sử là di sản thị giác gắn liền với ký ức cộng đồng. Khi người dùng tìm kiếm thông tin về cụ Huỳnh Thúc Kháng (hay các nhân vật tiêu biểu khác) và nhận về hàng chục gương mặt giả lập khác nhau, người dùng dễ rơi vào ma trận không biết đâu là diện mạo thật. Sự tiếp xúc lâu dài với các sản phẩm hư cấu sẽ dần lấn át và xóa mờ hình ảnh chân thực trong tâm trí công chúng.
Mỗi bức ảnh tư liệu đều mang hơi thở thời đại. Nếp nhăn, ánh mắt hay thần thái của cụ Huỳnh Thúc Kháng trong ảnh chụp thực tế phản ánh đúng cuộc đời gian khổ nhưng lẫm liệt của cụ. AI khi tạo hình thường có xu hướng ‘mỹ hóa’ hoặc ‘mô hình hóa’ gương mặt theo thuật toán đồ họa, làm mất đi sự tôn nghiêm và tính lịch sử vốn có.
Khi các ấn phẩm truyền thông sử dụng ảnh AI không chuẩn xác, các máy tìm kiếm và chính các mô hình AI sẽ tiếp tục ‘học’ từ nguồn dữ liệu sai lệch này. Vòng lặp ấy sẽ khiến dữ liệu gốc bị lấn át hoàn toàn bởi hàng triệu ảnh giả lập, dẫn đến tình trạng ‘tam sao thất bản’ không thể đảo ngược trên môi trường số.
Tự ý vẽ lại hay biến tấu gương mặt danh nhân khi đã có ảnh chụp gốc rõ ràng là hành vi thiếu cẩn trọng đối với lịch sử (trừ trường hợp minh họa nghệ thuật thì có thể chấp nhận trong một giới hạn cho phép). Sự tiện lợi trong thiết kế đồ họa không thể thay thế cho tinh thần tôn trọng sự thật khách quan”.
Dấu vết AI trong các ấn phẩm tuyên truyền
Khi lần theo nguồn hình ảnh, phóng viên Một Thế Giới phát hiện trên Trang thông tin điện tử xã Cao Bồ, Tuyên Quang một dấu vết khá rõ của việc sử dụng AI. Bài “Kỷ niệm 150 năm ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng” đăng ngày 20/9/2026 sử dụng infographic có chân dung cụ Huỳnh. Kiểm tra dữ liệu hình ảnh, phóng viên ghi nhận chuỗi tên “ChatGPT Image Sep 20, 2026, 08_44_32 PM.png”. Đây là kiểu tên ChatGPT thường tự gán cho ảnh được tạo và lưu từ công cụ này, gồm tên công cụ kèm thời điểm.
Chi tiết này cho thấy hình ảnh nhiều khả năng được tạo hoặc xuất từ ChatGPT vào tối 20/9/2026, cùng ngày bài viết được đăng. OpenAI hiện xác nhận ChatGPT Images cho phép tạo và lưu ảnh trực tiếp, dù tài liệu chính thức không mô tả cụ thể quy tắc đặt tên tệp.
Bài viết trên trang này cũng không nêu ảnh tư liệu dùng để đối chiếu, không cho biết mức độ AI can thiệp và cũng không chú thích đây là hình tạo hoặc xử lý bằng AI. Việc một hình ảnh mang dấu vết trực tiếp của ChatGPT được đưa vào nội dung tuyên truyền ngay trong ngày tạo cho thấy khâu lựa chọn và kiểm chứng tư liệu có dấu hiệu vội vàng, dễ khiến người đọc hiểu đây là chân dung thật của cụ Huỳnh.
Một phát hiện khác nằm trên Cổng thông tin điện tử phường Nhị Chiểu, Hải Phòng. Bài đăng ngày 18/9/2026 sử dụng infographic có hình ảnh được giới thiệu là cụ Huỳnh và ghi “tư liệu lịch sử”, nhưng không nêu nguồn ảnh, thời điểm chụp hay nơi lưu giữ. Gương mặt trong hình cũng khác rõ so với các ảnh tư liệu về chí sĩ đã được công bố.
Đây chỉ là một trong những trường hợp phóng viên Một Thế Giới ghi nhận. Trên mạng xã hội hiện cũng xuất hiện nhiều hình ảnh được giới thiệu là cụ Huỳnh nhưng thể hiện những gương mặt khác nhau, trong đó có các hình được xử lý hoặc tái tạo theo phong cách AI mà không có chú thích rõ nguồn gốc.
Việc dùng AI trong thiết kế hay phục hồi hình ảnh không có gì sai. Vấn đề là với chân dung nhân vật lịch sử đã có ảnh tư liệu rõ ràng như cụ Huỳnh, mọi hình ảnh tái tạo phải được đối chiếu với nguồn gốc và ghi rõ nếu có sử dụng AI.
Không thể vì tiện lợi hoặc muốn hình ảnh đẹp hơn mà để AI tạo ra một gương mặt khác rồi sử dụng trong nội dung tuyên truyền như tư liệu thật. Với dạng nội dung này, tính xác thực phải được đặt cao hơn yếu tố thẩm mỹ.
bố. Ảnh chụp màn hình ngày 2/10/2026.
Tối 2/10, phóng viên Một Thế Giới đã liên hệ qua số điện thoại di động với Trưởng ban biên tập Trang thông tin điện tử xã Cao Bồ, tỉnh Tuyên Quang để làm rõ nguồn gốc và quá trình sử dụng hình ảnh cụ Huỳnh Thúc Kháng. Vị này nói đang bận hẹn trao đổi lại vào ngày hôm sau.
Phóng viên cũng liên hệ với người phụ trách Cổng thông tin điện tử phường Nhị Chiểu TP. Hải Phong nhưng chưa nhận được phản hồi.
Ảnh tư liệu còn đó, không thể để AI tự “vẽ lại”
Với cụ Huỳnh, vấn đề không nằm ở chỗ thiếu tư liệu để nhận diện. Ảnh chụp của chí sĩ hiện còn được lưu giữ và công bố tại nhiều cơ quan, ấn phẩm, trong đó có ảnh gốc đang trưng bày Nhà lưu niệm cụ Huỳnh ở TP.Đà Nẵng. Ảnh chân dung chụp chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng vào năm 1927 là một trong những mốc có thể đối chiếu.
Khi tư liệu gốc vẫn còn, một hình ảnh tái tạo muốn được sử dụng trong nội dung lịch sử phải trả lời được ít nhất ba câu hỏi: dựa trên ảnh nào, đã can thiệp những gì và phần nào do AI tự tạo thêm.
Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, ông Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP.Đà Nẵng, nguyên Trưởng ban Tổ chức Thành ủy Đà Nẵng, cho rằng cần phân biệt những trường hợp lịch sử không còn ảnh chân dung với những nhân vật đã có nhiều tư liệu hình ảnh xác thực.
Ông kể: “Câu chuyện về ‘loạn’ ảnh chân dung cụ Huỳnh Thúc Kháng do sử dụng tùy tiện AI làm tôi nhớ lại câu chuyện ‘phục dựng’ chân dung cụ Thái Phiên khoảng hai mươi năm trước, khi tôi đang còn giữ chức Bí thư Quận ủy Thanh Khê. Hồi ấy Trường Trung học phổ thông Thái Phiên trên địa bàn quận Thanh Khê muốn dựng một tượng bán thân của cụ Thái Phiên để đặt giữa sân trường.
Không hiểu sao đến nay giới sử học vẫn chưa tìm được một ảnh chân dung nào của người từng được vinh danh qua việc đặt tên thành phố Thái Phiên sau Cách mạng tháng Tám. Nghệ nhân tạc tượng không còn cách nào khác là phải phối hợp với gia tộc Thái làng Nghi An để phác thảo từ gương mặt một số con cháu cụ, cho đến khi những bậc cao niên tộc Thái Nghi An cảm thấy hao hao giống hình ảnh tiền bối của mình… Giá như hồi đó có AI”.
Theo ông Bùi Văn Tiếng, thời đại của cụ Huỳnh hoàn toàn khác. Ông nói: “Trường hợp Huỳnh Thúc Kháng sống sau Thái Phiên ba thập niên, kỹ thuật nhiếp ảnh ở nước ta phát triển mạnh, hậu thế có điều kiện lưu giữ nhiều ảnh chân dung của Huỳnh Thúc Kháng và cả Phan Châu Trinh, khác với Thái Phiên hy sinh năm 1916 và Trần Quý Cáp hy sinh năm 1908. Cho nên theo tôi, sử dụng AI để tạo ảnh chân dung Huỳnh Thúc Kháng là điều không nên và cũng không cần thiết, vì chỉ cần sưu tầm trên mạng internet vẫn có thể tìm được nhiều ảnh chân dung thực của cụ Huỳnh”.
Cần chuẩn hóa dùng AI để tái tạo ảnh danh nhân lịch sử
Nhà nghiên cứu Võ Hà cho rằng cần xây dựng nguồn chân dung danh nhân đã được thẩm định để báo chí, trường học và các đơn vị tuyên truyền cùng sử dụng. Ảnh gốc cần có thông tin về nguồn và niên đại khi xác định được; ảnh phục dựng phải nêu rõ cách xử lý; hình tạo bằng AI phải được ghi rõ là hình minh họa để tránh bị hiểu là ảnh chụp lịch sử.
Ông cũng đề xuất chuẩn hóa việc sử dụng hình ảnh theo hướng phân biệt rõ ảnh tư liệu, ảnh phục dựng và hình minh họa bằng AI. Trước những dịp kỷ niệm lớn, cơ quan chuyên môn có thể chủ động cung cấp bộ ảnh đã được kiểm chứng để các đơn vị sử dụng, thay vì tự tìm kiếm và lấy hình ảnh không rõ nguồn trên internet.
Từ góc độ quản lý, nhà nghiên cứu Võ Hà cho rằng việc hạn chế lạm dụng AI với tư liệu lịch sử không thể chỉ dừng ở khuyến cáo người sử dụng.
“Công nghệ là công cụ phục vụ con người, nhưng công nghệ không thể thay thế cho sự thật lịch sử. Đối với những danh nhân kiệt xuất, việc bảo vệ tính chân thực cho di sản thị giác chính là thể hiện lòng tôn kính sâu sắc nhất của thế hệ hôm nay.
Như vậy, các cơ quan quản lý văn hóa và truyền thông cần vào cuộc một cách quyết liệt, đặt ra những hành lang pháp lý và kỹ thuật rõ ràng. Chỉ khi có sự chuẩn hóa từ gốc, chúng ta mới có thể giữ gìn trọn vẹn diện mạo chân thực của tiền nhân, không để sóng ngầm AI làm "đục" nguồn cội và ký ức dân tộc” - ông Võ Hà nói.
