'Bảo tàng Hàng Mã': Khi nghi lễ truyền thống bước vào nghệ thuật đương đại

Bảo tàng Hàng Mã: Từ nghi lễ quen thuộc đến câu hỏi mới về văn hóa

Ngày 14/5, tại Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM, cơ sở 2, TP.HCM, sẽ diễn ra triển lãm “The Hàng Mã Museum” - “Bảo tàng Hàng Mã”. Đây là dự án nghệ thuật sắp đặt tập thể do nghệ sĩ Bảo Vương thực hiện cùng sinh viên Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM, với sự phối hợp cùng Viện Pháp tại Việt Nam. Triển lãm mở cửa tự do, tạo điều kiện để công chúng tiếp cận một thực hành nghệ thuật vừa gần gũi với đời sống, vừa mang nhiều suy tưởng đương đại.

Lấy cảm hứng từ các vật phẩm Hàng Mã trong văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, dự án tái diễn giải nghi lễ truyền thống thông qua một kiến trúc tạm thời bằng bìa carton, kết hợp cùng các vật thể nghệ thuật, tranh vẽ, cắt dán và sắp đặt được sáng tạo riêng cho buổi giới thiệu.

Trong các nghi lễ tưởng niệm, giỗ chạp hay những dịp quan trọng của gia đình, người Việt thường gửi đến tổ tiên những vật phẩm bằng giấy mô phỏng đời sống thường ngày như tiền bạc, quần áo, nhà cửa, xe cộ, điện thoại hay nhiều đồ vật quen thuộc khác. Từ thực hành văn hóa ấy, dự án đặt ra một câu hỏi giàu gợi mở: vì sao chúng ta không gửi đến người đã khuất cả nghệ thuật, văn hóa, thơ ca, văn chương hay những bức tranh?

Nằm ở giao điểm giữa nghệ thuật đương đại, ký ức gia đình và nghi lễ dân gian, Triển lãm “The Hàng Mã Museum” suy ngẫm về những gì con người trao truyền cho các thế hệ trước và sau mình, không chỉ là vật chất, ký ức và niềm tin mà còn là văn hóa, sáng tạo và trí tưởng tượng.

Được hình dung như một không gian sống động và tập thể, dự án quy tụ kiến trúc, hội họa, cắt giấy và nghệ thuật sắp đặt trong một đối thoại chung về ký ức, tâm linh, nghệ thuật và những chuyển biến của xã hội đương đại.

Thông qua tác phẩm sắp đặt giàu tính nhập vai này, các sinh viên mang đến một góc nhìn mới mẻ, vừa gần gũi vừa suy tư, về một truyền thống đã ăn sâu trong đời sống văn hóa Việt Nam.

Không gian triển lãm được hình dung như một “kiến trúc tạm thời” bằng bìa carton. Trên nền chất liệu giản dị ấy, các sinh viên cùng nghệ sĩ Bảo Vương tạo nên những vật thể nghệ thuật, tranh vẽ, cắt dán và sắp đặt được sáng tạo riêng cho buổi giới thiệu. Chính sự tạm thời của bìa carton cũng gợi liên tưởng đến tính mong manh của ký ức, của vật phẩm giấy và của những nghi lễ vốn tồn tại giữa ranh giới hiện hữu và vô hình.

Bảo Vương và hành trình tìm lại ký ức qua nghệ thuật

Đứng sau ý tưởng của “The Hàng Mã Museum” là nghệ sĩ Bảo Vương, một gương mặt gắn với những tìm tòi nghệ thuật về ký ức, sự dịch chuyển và cội nguồn. Anh sinh tại Việt Nam vào cuối những năm 1970. Khi mới một tuổi, Bảo Vương cùng gia đình rời Việt Nam và sau đó định cư ở miền Nam nước Pháp, nơi anh bắt đầu quá trình đào tạo nghệ thuật.

Trải nghiệm rời quê hương từ rất sớm khiến trong thực hành nghệ thuật của Bảo Vương luôn hiện diện cảm thức về sự mất mát, hồi tưởng và hành trình tìm lại những ký ức bị chôn vùi. Dù làm việc với hội họa, sắp đặt hay trình diễn, anh thường trở về với những dấu vết của quá khứ, đặc biệt là ký ức về gia đình, về sự dịch chuyển từ vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến những chân trời khác.

Năm 2015, Bảo Vương trở về sinh sống tại Việt Nam với tư cách nghệ sĩ thị giác. Sự trở về này không chỉ là một thay đổi về không gian sống, mà còn mở ra hành trình nghệ thuật gắn sâu hơn với cội nguồn văn hóa Việt Nam. Trong bối cảnh đó, “Bảo tàng Hàng Mã” có thể được nhìn như một bước tiếp nối tự nhiên trong thực hành nghệ thuật của anh: dùng nghệ thuật để chạm vào những lớp ký ức cá nhân, gia đình và cộng đồng.

Trước dự án này, Bảo Vương đã có nhiều triển lãm cá nhân tại các không gian nghệ thuật uy tín như Bảo tàng Nghệ thuật châu Á tại Toulon, Quỹ Boghossian - Villa Empain, A2Z Art Gallery ở Paris và Ceysson & Bénétière tại Lyon. Tác phẩm của anh cũng từng được trưng bày tại các sự kiện nghệ thuật lớn như ART PARIS, ART SG tại Singapore, cùng nhiều triển lãm tập thể ở châu Âu và châu Á.

Trong đó, loạt tác phẩm “The Crossing” được xem là một trong những series quan trọng nhất trong thực hành nghệ thuật của Bảo Vương. Loạt tác phẩm này khai thác ký ức về hành trình trên biển thuở ấu thơ, đồng thời phản ánh những tầng sâu của trải nghiệm di cư, ly hương và tìm kiếm bản sắc. Dấu ấn ấy giúp công chúng hiểu rõ hơn vì sao ký ức, nghi lễ và cội nguồn luôn là những chủ đề trở đi trở lại trong sáng tác của anh.

Với “The Hàng Mã Museum”, Bảo Vương không làm việc một mình, mà cùng sinh viên xây dựng một không gian nghệ thuật tập thể. Đây là điểm đáng chú ý, bởi dự án không chỉ giới thiệu tác phẩm của một nghệ sĩ, mà còn tạo cơ hội để người trẻ bước vào quá trình thực hành, quan sát và tái diễn giải văn hóa truyền thống bằng ngôn ngữ của chính họ.

Triển lãm vì thế không chỉ là một sự kiện mỹ thuật, mà còn là một gợi ý về cách nhìn lại những điều quen thuộc. Từ những vật phẩm giấy thường xuất hiện trong nghi lễ gia đình, “The Hàng Mã Museum” biến hàng mã thành một bảo tàng của ký ức, nơi người xem có thể nhận ra rằng những gì con người trao truyền không chỉ là vật chất, mà còn là văn hóa, niềm tin, trí tưởng tượng và khả năng sáng tạo không ngừng.