Bảo tàng nghệ thuật AI biến nhịp tim, nhiệt độ cơ thể, chuyển động thành tác phẩm

Nếu phần lớn tranh luận về nghệ thuật AI hiện nay xoay quanh những hình ảnh tạo từ vài dòng lệnh, Refik Anadol muốn chứng minh công nghệ này còn có thể được sử dụng theo một cách khác.

Ngày 20/6, Dataland mở cửa tại trung tâm Los Angeles, Mỹ. Không gian do nghệ sĩ truyền thông Refik Anadol và cộng sự Efsun Erkılıç đồng sáng lập tự giới thiệu là "bảo tàng nghệ thuật AI đầu tiên trên thế giới". Trong hai tuần đầu, triển lãm khai mạc đã đón hơn 10.000 lượt khách, theo Anadol.

Trọng tâm của Dataland là Machine Dreams: Rainforest, một tác phẩm nhập vai kết hợp kiến trúc, hình ảnh số, âm thanh, mùi hương và dữ liệu sinh trắc học.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ tác phẩm không hoàn toàn giống nhau với mọi người xem. Chuyển động, nhịp tim và nhiệt độ da của khách tham quan có thể tác động đến những gì xuất hiện trong không gian.

Sau hàng nghìn năm con người đứng trước tác phẩm và cảm nhận nghệ thuật, Anadol đặt ra một câu hỏi ngược lại: Liệu tác phẩm có thể cảm nhận người xem?

Khi nhịp tim trở thành dữ liệu cho tác phẩm

Trước khi bước vào triển lãm, khách tham quan có thể nhận một đồng hồ thông minh và thiết bị hình chữ U đeo trên vai. Các thiết bị được điều chỉnh từ công nghệ cảm biến y tế, dùng để ghi nhận một số tín hiệu sinh trắc học và chuyển động.

Người xem vẫn có quyền trải nghiệm ở chế độ không sử dụng cảm biến. Nhưng nếu lựa chọn thiết bị đeo, dữ liệu cơ thể sẽ trở thành một phần tạm thời của tác phẩm.

Trong phòng triển lãm lớn nhất, hình ảnh kết hợp giữa rừng, sinh vật và những cấu trúc gợi liên tưởng đến vi mạch liên tục di chuyển trên tường và sàn. Một chu kỳ hiệu ứng kéo dài khoảng 40 phút thay đổi một phần theo chuyển động của đám đông.

Khi không gian mô phỏng mưa lớn, quanh chân mỗi người xuất hiện một vòng nước kỹ thuật số. Vòng tròn di chuyển theo bước chân và kéo thành vệt khi người xem đi nhanh. Đưa tay trước những giọt mưa ảo cũng có thể làm thay đổi hướng chuyển động của chúng.

Cùng lúc, thiết bị đeo phát ra những mùi hương tương ứng với trải nghiệm. Giữa một công trình công nghệ tại Los Angeles, người xem có thể ngửi thấy mùi cây cối hoặc cảm giác gợi nhớ một cơn mưa mùa hè.

AI ở đây không chỉ tạo ra hình ảnh để trình chiếu. Hệ thống tiếp nhận dữ liệu từ môi trường và người xem, sau đó liên tục điều chỉnh trải nghiệm.

Theo Anadol, bảo tàng sẽ "quên" dữ liệu sinh trắc học khi khách rời đi. Người xem có thể nhận một mã cá nhân để truy cập phần dữ liệu trải nghiệm của mình. Cách xử lý này được Dataland xem là một phần trong cam kết về quyền riêng tư, trong bối cảnh việc thu thập dữ liệu người dùng đang gây nhiều tranh luận trong ngành công nghệ.

"Data là một dạng ký ức", Anadol nói. Với ông, nếu dữ liệu được đưa vào nghệ thuật, cách thu thập và sử dụng chúng cũng phải được giải thích.

Quan điểm này tiếp tục xuất hiện tại Latent Gallery, nơi người xem có thể nhìn vào phần dữ liệu đứng phía sau Large Nature Model, hệ thống AI được sử dụng cho triển lãm.

Tại một màn hình điều khiển, khách có thể duyệt dữ liệu theo từng nhóm. Chọn mục "ếch", bức tường phía trước lập tức biến thành một lưới lớn chứa những hình ảnh về loài vật này từng được đưa vào mô hình.

Anadol muốn công chúng biết AI đã học từ đâu, thay vì chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng.

AI "mơ" về rừng Amazon từ 5 petabyte dữ liệu

Phần hình ảnh và âm thanh của Machine Dreams: Rainforest được tạo từ Large Nature Model, mô hình AI do nhóm của Anadol phát triển dành riêng cho dữ liệu thiên nhiên.

Trong ba năm, nhóm xây dựng mô hình và các bộ dữ liệu riêng. Họ đến Amazon cùng nhiều khu rừng nhiệt đới để thu thập hình ảnh, âm thanh và những dữ liệu thô phục vụ quá trình huấn luyện.

Theo Anadol, tổng dữ liệu nhóm tự thu thập đạt khoảng 5 petabyte. Mô hình còn sử dụng các kho lưu trữ khoa học tự nhiên từ những tổ chức nghiên cứu như Smithsonian. Riêng Encyclopedia of Life của Smithsonian cung cấp dữ liệu liên quan đến hơn 2 triệu loài.

Đây là chi tiết đáng chú ý trong thời điểm các công ty AI lớn liên tục bị chỉ trích và đối mặt với kiện tụng liên quan đến dữ liệu huấn luyện. Nhiều nghệ sĩ, nhà văn và chủ sở hữu nội dung cho rằng tác phẩm của họ đã được sử dụng để đào tạo AI mà không có sự cho phép.

Anadol nhấn mạnh dữ liệu của Dataland được thu thập với sự đồng thuận và tham gia của các nhà nghiên cứu. Bảo tàng cũng cố gắng cho người xem thấy dữ liệu và quá trình huấn luyện đứng sau tác phẩm.

Google DeepMind cung cấp quyền tiếp cận một số tài nguyên thử nghiệm tiết kiệm năng lượng, trong khi hệ thống vận hành trên Google Cloud. Theo Anadol, mục tiêu là duy trì hoạt động tính toán theo hướng bền vững hơn.

Những lựa chọn về dữ liệu, năng lượng và khả năng giải thích thuật toán không chỉ là vấn đề kỹ thuật. Chúng liên quan trực tiếp đến câu hỏi Dataland đang cố giải quyết: nghệ thuật AI có thể tồn tại ngoài những hình ảnh tạo sinh chất lượng thấp đang tràn ngập Internet hay không?

Anadol thừa nhận sự hoài nghi của giới sáng tạo là có cơ sở. Khi nhắc đến nghệ thuật AI, nhiều người lập tức nghĩ tới việc nhập câu lệnh hoặc những đoạn video tám giây được tạo tự động.

Dataland được xây dựng để đưa ra một khả năng khác. Ở Infinity Room, người xem theo một con chim ruồi phát sáng bay qua khu rừng neon do AI tạo ra. Không gian chuyển động theo góc nhìn khiến trải nghiệm gần với việc di chuyển trong một thế giới kỹ thuật số hơn là đứng xem một màn hình.

Nhưng những gì xuất hiện không phải bản sao của rừng Amazon.

Large Nature Model sử dụng dữ liệu khoa học và cả thông tin thời tiết theo thời gian thực, sau đó tạo ra những phiên bản thiên nhiên không tồn tại trong thực tế. Người xem có thể nghe hàng triệu tiếng chim được kết hợp theo cách gần như không thể xuất hiện đồng thời trong tự nhiên, nhìn những cảnh quan phi thực hoặc cảm nhận mùi hương từ "ảo giác" của máy.

Theo Anadol, ý tưởng là hình dung một cỗ máy "phải lòng thiên nhiên" và bắt đầu mơ về thế giới đó.

Một tác phẩm có thể "cảm nhận" người xem?

Câu hỏi về mối quan hệ giữa cơ thể và AI được đẩy xa hơn tại Sanctuary, không gian cuối của triển lãm.

Khi một nhóm khách bước vào phòng, dữ liệu sinh trắc học của từng người được tổng hợp. Nhịp tim, nhiệt độ da, tốc độ tham quan và lộ trình di chuyển qua Dataland trở thành đầu vào để hệ thống tạo ra một cấu trúc 3D trừu tượng đại diện cho trạng thái chung của cả căn phòng.

Tác phẩm chỉ xuất hiện một lần. Khi nhóm người rời đi, hình ảnh đó sẽ không được tái tạo theo cách hệt như vậy.

Anadol gọi đây là cách đưa "cảm xúc trở thành dữ liệu đầu vào". Một trong những tín hiệu khiến ông đặc biệt chú ý là hiện tượng nổi da gà được các cảm biến ghi nhận ở người xem.

Trong quá trình vận hành triển lãm, ông cho biết đã quan sát thấy khách khóc, vui hoặc thể hiện sự phấn khích trước những không gian do hệ thống tạo ra.

Điều này chưa thể chấm dứt cuộc tranh luận liệu AI có thực sự sáng tạo hay chỉ xử lý dữ liệu theo những mô hình được thiết kế bởi con người. Nhưng Dataland đang chuyển câu hỏi sang một hướng khác.

Thay vì hỏi AI có thể vẽ đẹp như họa sĩ hay tạo video giống con người đến mức nào, bảo tàng thử nghiệm khả năng dùng AI để xây dựng một loại trải nghiệm nghệ thuật mà những phương tiện truyền thống khó tạo ra.

Người xem không còn hoàn toàn đứng ngoài tác phẩm. Cơ thể, chuyển động và phản ứng của họ tham gia vào quá trình hình thành những gì đang diễn ra trước mắt.

Anadol không xem AI là lối tắt để sản xuất nghệ thuật nhanh hơn. Với ông, công nghệ chỉ là công cụ để tiếp cận những câu hỏi cũ về cảm xúc, ký ức và cách con người nhận thức chính mình.

"Cuối cùng, tất cả vẫn là câu chuyện về con người, không phải AI", ông nói với Wired.

Có lẽ đây cũng là điểm đáng chú ý nhất của Dataland. Trong lúc Internet tràn ngập nội dung tạo sinh và tranh luận về việc máy móc có thể thay thế nghệ sĩ hay không, bảo tàng này không cố chứng minh AI là một nghệ sĩ.

Nó thử đặt AI vào giữa tác phẩm và người xem, rồi quan sát điều gì xảy ra khi nghệ thuật bắt đầu phản ứng với chính những người đang trải nghiệm nó.