Bất an trên 'không gian sống thứ 2': Nhận diện mạng lưới tội phạm và cơn ác mộng lừa đảo

V

ới hơn 85,6 triệu người sử dụng Internet, không gian mạng đã trở thành “không gian sống thứ hai” gắn liền với đời sống kinh tế - xã hội của người Việt. Thế nhưng, môi trường này cũng đang biến thành bức tranh bất an khi mạng lưới tội phạm công nghệ cao liên tục bủa giăng những "cơn ác mộng" lừa đảo, thao túng tâm lý và xâm nhập dữ liệu cá nhân. Để giữ vững sự an toàn trên không gian số, yêu cầu cấp thiết đặt ra cho mỗi người là phải tự trang bị kỹ năng để trở thành một công dân số tử tế. Tạp chí Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với Trung tá Lê Anh Tuấn - Phó Trưởng phòng 5, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an) để nhận diện diện mạo mạng lưới tội phạm này.

Bức tranh không gian mạng Việt Nam và

hành trình xây dựng công dân số tử tế

- Thưa Trung tá Lê Anh Tuấn, dưới góc độ an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội, ông đánh giá như thế nào về thực trạng không gian mạng Việt Nam hiện nay? Việc có hơn 70% dân số tham gia các nền tảng mạng xã hội đang mang lại cơ hội và đặt ra những thách thức an ninh phi truyền thống nào lớn nhất đối với việc xây dựng hình mẫu công dân số tử tế?

Trung tá Lê Anh Tuấn: Chúng ta cần thấy việc hơn 70% dân số hoạt động tích cực trên mạng xã hội là một động lực rất lớn thúc đẩy kinh tế số, giúp Việt Nam chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ dựa vào tài nguyên thiên nhiên sang dựa vào công nghệ, năng suất lao động và giá trị gia tăng. Không gian mạng mở ra những cơ hội chưa từng có cho thương mại điện tử, sáng tạo nội dung và giúp chính quyền kết nối, tuyên truyền chủ trương, chính sách đến người dân một cách nhanh chóng, hiệu quả. Khi đó, hình ảnh một công dân số tử tế đóng vai trò hạt nhân xây dựng văn hóa ứng xử văn minh trên môi trường số.

Tuy nhiên, nhìn ở góc độ an ninh mạng, Việt Nam đang đối mặt với một mỏ vàng nhưng cũng có thể biến thành cơn ác mộng nếu chúng ta không có một nền tảng hạ tầng số và hành lang an toàn đủ mạnh. Thực trạng hiện nay cho thấy phần lớn các nền tảng số có lượng người dùng lớn tại Việt Nam, từ mạng xã hội, công cụ tìm kiếm, đến các nền tảng giải trí, đều do các tập đoàn công nghệ nước ngoài vận hành. Điều này làm cho không gian số quốc gia dễ bị tổn thương, tiềm ẩn rủi ro lớn về rò rỉ dữ liệu cá nhân, lộ lọt bí mật nhà nước và ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh quốc gia.

Dưới góc độ an ninh trật tự, các nguy cơ lớn nhất hiện nay tập trung vào bốn diện rộng. Một là tội phạm công nghệ cao và lừa đảo trực tuyến bùng nổ với quy mô phức tạp. Hai là các thế lực thù địch, phản động lợi dụng mạng xã hội để xuyên tạc, công kích chính quyền, gây mất an ninh chính trị. Ba là tình trạng rò rỉ, mua bán dữ liệu cá nhân tràn lan. Và bốn là nguy cơ tấn công mạng xâm nhập vào các hệ thống thông tin trọng yếu quốc gia. Những nguy cơ này đe dọa trực tiếp đến môi trường sống an toàn mà một công dân số tử tế luôn hướng tới.

- Thời gian qua, các vụ án lừa đảo trực tuyến liên tục gia tăng với nhiều biến tướng nguy hiểm. Ông có thể chỉ ra những nhóm thủ đoạn lừa đảo công nghệ cao nổi bật nhất hiện nay cùng các dấu hiệu nhận diện giúp người dân không sa bẫy?

Trung tá Lê Anh Tuấn: Qua công tác đấu tranh và tổng hợp nghiệp vụ, Cục A05 xác định tội phạm lừa đảo trên không gian mạng hiện nay tập trung vào bốn nhóm thủ đoạn chính.

Nhóm thứ nhất là thủ đoạn mạo danh cơ quan công quyền. Các đối tượng giả danh cán bộ Công an, Viện kiểm sát, Tòa án, hoặc nhân viên ngân hàng, cơ quan thuế gọi điện thông báo nạn nhân liên quan đến các vụ án nghiêm trọng như rửa tiền, ma túy, hoặc nợ tiền điện, nợ thuế. Chúng dùng công nghệ giả mạo số điện thoại, lập lệnh bắt giam giả và đe dọa, yêu cầu nạn nhân chuyển toàn bộ tiền vào tài khoản kiểm chứng để chiếm đoạt.

Nhóm thứ hai là thủ đoạn lừa đảo tình cảm và thao túng tâm lý. Tội phạm xây dựng các tài khoản ảo với hình ảnh sang trọng, lý lịch đẹp, tiếp cận tâm sự để tạo lòng tin. Sau khi lấy được tình cảm, chúng dụ dỗ nạn nhân đầu tư tài chính, làm nhiệm vụ mua hàng hưởng hoa hồng cao. Ở biến thể nguy hiểm hơn, chúng dụ dỗ nạn nhân tham gia chat sex, quay chụp hình ảnh nhạy cảm rồi quay sang khống chế, tống tiền.

Nhóm thứ ba là thủ đoạn lừa đảo thông qua các sàn đầu tư ảo. Các đối tượng tự lập ra các sàn giao dịch tiền ảo, chứng khoán, ngoại hối hoặc sàn thương mại điện tử. Ban đầu chúng cho nạn nhân rút một khoản lãi nhỏ để làm tin, nhưng khi nạn nhân nạp số tiền lớn, các đối tượng sẽ can thiệp kỹ thuật để đánh cháy tài khoản hoặc khóa sàn, ôm tiền bỏ trốn.

Nhóm thứ tư là thủ đoạn phát tán mã độc và chiếm đoạt tài khoản. Tội phạm gửi các đường link lạ, file cài đặt có chứa mã độc qua email, tin nhắn di động, ứng dụng OTT. Khi người dùng nhấp vào, mã độc sẽ xâm nhập điện thoại, máy tính để đánh cắp thông tin đăng nhập ngân hàng, chiếm quyền kiểm soát định danh điện tử VNeID hoặc giả mạo tin nhắn chỉ định tài khoản thanh toán đối với các doanh nghiệp. Mỗi một công dân số tử tế cần trang bị kiến thức để nhận diện các dấu hiệu này, bảo vệ bản thân và người thân.

Giải mã mạng lưới lừa đảo xuyên biên giới

và bài toán triệt phá ổ nhóm

- Thực tế điều tra cho thấy nhiều đường dây lừa đảo lớn được điều hành từ các trung tâm lừa đảo đặt ngoài biên giới Việt Nam. Công tác truy vết dòng tiền, phối hợp quốc tế để triệt phá các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia này đang gặp những khó khăn gì?

Trung tá Lê Anh Tuấn: Đây là một bài toán rất phức tạp trong đấu tranh phòng chống tội phạm mạng. Nhiều đường dây lừa đảo hiện nay không hoạt động nhỏ lẻ mà hình thành các đại bản doanh hoặc tập đoàn tội phạm đặt trụ sở tại một số quốc gia trong khu vực. Tại đây, các đối tượng cầm đầu người nước ngoài thuê văn phòng, trang bị hạ tầng viễn thông hiện đại và tuyển dụng hàng ngàn lao động, trong đó có nhiều người Việt Nam bị lừa bán hoặc tiếp tay, để vận hành các kịch bản lừa đảo quy mô lớn.

Công tác điều tra, truy vết của lực lượng Công an gặp ba rào cản kỹ thuật và pháp lý rất lớn.

Thứ nhất, dòng tiền rửa cực kỳ tinh vi qua nhiều tầng nấc. Ngay khi tiền của nạn nhân chuyển vào tài khoản bẫy, đối tượng lập tức đẩy qua hàng chục, hàng trăm tài khoản rác là các tài khoản mua bán, thuê mượn. Dòng tiền được chia nhỏ, giao dịch liên tục 24/7 với tần suất dày đặc để xóa dấu vết trước khi quy đổi sang tiền điện tử hoặc chuyển ra nước ngoài.

Thứ hai, tính ẩn danh xuyên biên giới. Các đối tượng sử dụng mạng riêng ảo VPN, SIM rác nước ngoài, tài khoản ngân hàng ảo và ứng dụng nhắn tin bảo mật như Telegram để điều hành, khiến việc xác định nhân thân địa điểm thực tế của kẻ cầm đầu đòi hỏi thời gian nghiệp vụ dài.

Thứ ba, vướng mắc trong hợp tác quốc tế. Việc dẫn độ tội phạm và tương trợ tư pháp giữa các quốc gia vẫn còn độ trễ do sự khác biệt về hệ thống pháp luật, quy trình thủ tục và mức độ ưu tiên xử lý tội phạm mạng giữa các nước.

Mặc dù vậy, thời gian qua Bộ Công an đã tăng cường hợp tác chiến lược với Cảnh sát quốc tế Interpol, Aseanapol và lực lượng thực thi pháp luật các nước láng giềng, triệt phá nhiều sào huyệt lừa đảo xuyên quốc gia, dẫn độ hàng trăm đối tượng về nước xử lý nghiêm minh trước pháp luật, góp phần giữ gìn môi trường an toàn cho mọi công dân số tử tế.

Bảo vệ thế hệ trẻ trước bẫy

tuyển dụng việc nhẹ lương cao và lôi kéo vi phạm

- Số liệu phản ánh cho thấy độ tuổi tiếp cận Internet tại Việt Nam ngày càng trẻ. Đáng chú ý, nhiều thanh thiếu niên không chỉ là nạn nhân bị mất tiền mà còn bị lôi kéo trở thành mắt xích tiếp tay cho tội phạm mạng. Cục A05 đánh giá thế nào về thực trạng này?

Trung tá Lê Anh Tuấn: Đây là vấn đề rất đáng báo động. Chỉ tính riêng trong 9 tháng đầu năm 2025, các hệ thống tiếp nhận đã ghi nhận hơn 22.000 lượt phản ánh về lừa đảo trực tuyến, trong đó đối tượng bị nhắm tới nhiều nhất là học sinh, sinh viên trong độ tuổi từ 14 đến 22.

Ở độ tuổi này, các em có tần suất sử dụng Internet rất cao nhưng lại thiếu kỹ năng sống, thiếu sự hiểu biết về pháp luật và áp lực tài chính cá nhân khiến các em dễ sa vào bẫy. Nguy hiểm hơn, tội phạm mạng không chỉ dừng lại ở việc lừa tiền của học sinh, sinh viên mà còn biến các em thành công cụ vi phạm pháp luật thông qua hai chiêu trò chính.

Đầu tiên là chiêu trò tuyển dụng việc nhẹ lương cao. Đánh vào tâm lý muốn kiếm tiền trang trải học tập, các nhóm tội phạm dụ dỗ các em làm cộng tác viên chốt đơn, dịch thuật online, hoặc tham gia các ứng dụng gọi điện lừa đảo.

Thứ hai là chiêu trò mua bán, cho thuê tài khoản ngân hàng. Đối tượng la liệt trên các hội nhóm mạng xã hội để trả từ 500.000 đến 2.000.000 đồng cho mỗi tài khoản ngân hàng do học sinh, sinh viên đứng tên mở. Thậm chí, chúng dụ dỗ các em cung cấp cả điện thoại có SIM đăng ký, mật khẩu VNeID và dữ liệu sinh trắc học khuôn mặt Face ID. Các em không hề biết rằng các tài khoản này sau đó được tội phạm dùng làm tài khoản rác để nhận tiền lừa đảo, rửa tiền hoặc tài trợ cho các hoạt động vi phạm pháp luật. Khi vụ án bị khởi tố, các em đứng trước nguy cơ rất lớn bị xử lý hình sự với vai trò đồng phạm. Hành vi này hoàn toàn đi ngược lại chuẩn mực của một công dân số tử tế.

- Trước những nguy cơ kép mà thế hệ trẻ đang đối mặt, Cục A05 đề xuất những giải pháp căn cơ nào để bảo vệ đối tượng yếu thế này?

Trung tá Lê Anh Tuấn: Để bảo vệ học sinh, sinh viên trước ma trận lừa đảo, chúng ta cần xây dựng một màng lọc an toàn dựa trên mô hình kiềng ba chân bao gồm Gia đình, Nhà trường và Ý thức cá nhân, nhằm đào tạo nên những thế hệ công dân số tử tế cho đất nước.

Về phía gia đình, cha mẹ cần đồng hành chứ không cấm đoán vô lý. Cần quản lý thời gian và hạn chế việc để con trẻ tự ý đứng tên sở hữu các tài khoản ngân hàng, ví điện tử có hạn mức giao dịch lớn khi chưa đủ kỹ năng kiểm soát. Thường xuyên tâm sự, cảnh báo con về các chiêu trò lừa đảo và nhắc nhở con tuyệt đối không cung cấp hình ảnh nhạy cảm, thông tin cá nhân cho người lạ trên mạng.

Về phía nhà trường, cần chủ động đưa nội dung kỹ năng an toàn số và phòng chống tội phạm mạng vào các tiết học chính khóa, sinh hoạt lớp. Phối hợp với lực lượng Công an địa phương tổ chức các buổi tuyên truyền chuyên đề, giúp học sinh nhận diện sớm các thủ đoạn cho thuê tài khoản, lừa đảo việc làm online.

Đối với bản thân học sinh, sinh viên, phải khắc ghi nguyên tắc không bán, không cho mượn, không mở hộ tài khoản ngân hàng, thẻ ATM, SIM điện thoại cho bất kỳ ai. Tuyệt đối không tham gia các công việc online mù mờ thông tin. Khi bị các đối tượng đe dọa hoặc lừa đảo, cần báo ngay cho bố mẹ, thầy cô và cơ quan Công an gần nhất để được hỗ trợ giải quyết, không tự ý giải quyết dẫn đến hậu quả đáng tiếc.

Hiểm họa rò rỉ dữ liệu cá nhân và bộ kỹ năng

tự vệ số cho toàn dân

- Tháng 9/2026 vừa qua, các tài khoản phân tích an ninh mạng quốc tế liên tục đưa ra cảnh báo về các vụ xâm nhập, rò rỉ dữ liệu tại Việt Nam. Cục A05 nhận định như thế nào về nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân hiện nay đối với an ninh quốc gia?

Trung tá Lê Anh Tuấn: Tình trạng lộ lọt, mua bán dữ liệu cá nhân hiện nay không còn là nguy cơ lý thuyết mà đã trở thành thực trạng nhức nhối, là nguyên liệu đầu vào tiếp tay trực tiếp cho các hành vi tội phạm. Khi thông tin cá nhân như họ tên, số CCCD, địa chỉ, số điện thoại, lịch sử giao dịch ngân hàng bị rò rỉ, tội phạm sẽ sử dụng dữ liệu này để thiết lập các kịch bản lừa đảo cá nhân hóa vô cùng tinh vi, khiến nạn nhân rất khó phân biệt thật giả.

Cảnh báo vào tháng 9/2026 về các vụ rò rỉ dữ liệu và hoạt động của các nhóm tấn công mạng chuyên nghiệp APT nhắm vào các hệ thống thông tin tại Việt Nam, bao gồm cả một số cơ quan chính phủ và doanh nghiệp lớn, cho thấy điểm khác biệt lớn nhất của an ninh mạng giai đoạn này: Mục tiêu tấn công đã chuyển sâu từ kỹ thuật sang dữ liệu và định danh số.

Đối tượng tội phạm không chỉ làm sập website hay phá hoại dịch vụ, mà mục đích cốt lõi là chiếm đoạt CSDL, khai thác thông tin người dùng, đánh cắp quyền truy cập tài khoản và thao túng hành vi xã hội. Nếu dữ liệu về thói quen, giao dịch, nhân thân của hàng chục triệu người dân bị các tổ chức tội phạm hoặc lực lượng nước ngoài nắm giữ, đây không chỉ là câu chuyện lộ thông tin cá nhân đơn thuần, mà là nguy cơ đe dọa trực tiếp đến chủ quyền dữ liệu và an ninh quốc gia.

Do đó, Cục A05 đang phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành triển khai rà quét, vá lỗ hổng bảo mật cho các hệ thống thông tin quan trọng, đồng thời kiên quyết xử lý nghiêm các tổ chức, doanh nghiệp buông lỏng công tác bảo mật để xảy ra sự cố lộ lọt dữ liệu người dùng. Sự chủ động bảo vệ dữ liệu cũng là trách nhiệm của một công dân số tử tế đối với cộng đồng.

- Khép lại cuộc trò chuyện, Trung tá có lời khuyên cốt lõi nào gửi đến cộng đồng để mỗi người tự nâng cao sức đề kháng số của bản thân?

Trung tá Lê Anh Tuấn: Để tạo dựng một không gian mạng an toàn, mỗi cá nhân cần ghi nhớ bộ kỹ năng tự vệ số cốt lõi. Đầu tiên, hãy bảo vệ thông tin cá nhân như tài sản quý giá, hạn chế chia sẻ thông tin riêng tư, giấy tờ tùy thân hay lịch trình di chuyển lên mạng xã hội.

Thứ hai, tuyệt đối không cung cấp mã OTP, mật khẩu đăng nhập, dữ liệu sinh trắc học cho bất kỳ ai qua điện thoại hay tin nhắn.

Thứ ba, luôn giữ sự tỉnh táo trước các thông tin giật gân, áp dụng quy tắc dừng lại ba giây để kiểm chứng trước khi bấm thích hay chia sẻ. Khi mỗi cá nhân tự giác thực hiện những hành vi nhỏ này, chúng ta không chỉ bảo vệ được chính mình mà còn góp phần lan tỏa năng lượng tích cực. Đó chính là con đường ngắn nhất để mỗi người trở thành một công dân số tử tế, cùng chung tay xây dựng một môi trường mạng Việt Nam văn minh, an toàn và phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Trân trọng cảm ơn Trung tá Lê Anh Tuấn về cuộc trao đổi vô cùng sâu sắc và giá trị!