Bí quyết giúp luận văn của sinh viên Việt Nam lên tạp chí khoa học quốc tế Q1

Tháng 3/2026, sau hơn 2 năm nghiên cứu, bài báo Enhancing Large Language Model Performance for Automatic Zero-Shot Multiple-Choice Question Answering via Single-Token Logit Prompting của nhóm thầy trò Trường Đại học Bách khoa đã được xuất bản trên tạp chí Computers and Education: Artificial Intelligence. Đây là tạp chí mở của Elsevier thuộc nhóm Q1, xếp hạng số 1 toàn cầu trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), hạng 2 giáo dục và hạng 3 khoa học máy tính ứng dụng (theo SCImago).

Tạp chí Một Thế Giới đã trao đổi với PGS.TS. Quản Thành Thơ (Trưởng khoa Khoa học và Kỹ thuật Máy tính, Trường Đại học Bách khoa, giảng viên hướng dẫn của nhóm nghiên cứu) về bí quyết công trình của nhóm được xuất hiện trên tạp chí Q1.

- Thưa PGS.TS. Quản Thành Thơ, việc nâng cấp một luận văn tốt nghiệp thành bài báo chuẩn Q1 đòi hỏi sự thay đổi rất lớn về phương pháp luận và chuẩn học thuật. Theo thầy, đâu là bí quyết cốt lõi để thuyết phục được các phản biện quốc tế khó tính?

- PGS.TS. Quản Thành Thơ: Theo tôi, luận văn tốt nghiệp và bài báo quốc tế có điểm xuất phát khá gần nhau nhưng yêu cầu rất khác. Luận văn thường tập trung vào việc sinh viên hiểu bài toán, triển khai phương pháp và hoàn thành thực nghiệm. Trong khi đó, bài báo quốc tế phải trả lời rõ ba câu hỏi: công trình đóng góp điều gì mới, vì sao đóng góp đó quan trọng và kết quả có đủ sức thuyết phục cộng đồng nghiên cứu hay không.

Vì vậy, khi phát triển luận văn thành bài báo, điều quan trọng nhất không phải viết lại cho hay hơn mà là nhìn đề tài như một công trình nghiên cứu hoàn chỉnh. Nhóm phải xác định lại vấn đề nghiên cứu, làm rõ khoảng trống học thuật muốn giải quyết, bổ sung thực nghiệm và trình bày kết quả theo cách có thể kiểm chứng được.

Theo kinh nghiệm của tôi, có ba yếu tố rất quan trọng.

Thứ nhất là phải làm rõ “điểm mới” của công trình. Nhiều luận văn có kết quả tốt nhưng khi chuyển thành bài báo lại chưa chỉ ra công trình này khác gì so với các hướng nghiên cứu đã có. Nếu điểm mới không đủ rõ, bài báo rất khó thuyết phục.

Thứ hai là thực nghiệm phải đủ chặt chẽ. Không chỉ cần kết quả tốt mà còn phải so sánh công bằng với các phương pháp liên quan, giải thích vì sao phương pháp hiệu quả và phân tích cả những trường hợp chưa tốt. Phản biện quốc tế không chỉ nhìn vào con số mà quan tâm liệu kết quả đó có đáng tin hay không.

Thứ ba là văn phong học thuật phải rõ ràng và khiêm tốn. Một bài báo tốt không nên phô trương, nhưng cũng không được làm mờ đóng góp của mình. Người đọc cần hiểu được vấn đề, tin được kết quả và nhìn thấy giá trị của công trình.

Nếu gọi là “bí quyết”, tôi nghĩ đó là sự kiên trì chỉnh sửa từng chi tiết nhỏ. Có khi nhóm phải sửa lại phần đặt vấn đề nhiều lần, chạy thêm thí nghiệm, chỉnh lại bảng kết quả hoặc viết lại kết luận cho rõ hơn. Những việc tưởng nhỏ nhưng chính là khác biệt giữa một báo cáo tốt nghiệp và một bài báo đủ chuẩn gửi tạp chí quốc tế uy tín.

- Việc lựa chọn một đề tài vừa phù hợp với nguồn lực trong nước vừa chạm đến những vấn đề mà khoa học thế giới quan tâm là thách thức không nhỏ. Vậy làm sao để nhận diện đúng khoảng trống học thuật toàn cầu, thưa thầy?

- PGS.TS. Quản Thành Thơ: Theo tôi, điều quan trọng là phải tìm được điểm cân bằng giữa ba yếu tố: vấn đề có ý nghĩa, nhóm có khả năng thực hiện và kết quả có thể đóng góp điều gì đó mới cho cộng đồng nghiên cứu.

Nguồn lực ở đây không chỉ là máy móc hay hạ tầng tính toán mà còn là dữ liệu, thời gian, kinh nghiệm và con người. Có những đề tài rất hay nhưng cần dữ liệu lớn hoặc thời gian dài nên chưa phù hợp với sinh viên. Vì vậy, khi định hướng đề tài, tôi thường cân nhắc kỹ xem sinh viên có thể đi xa đến đâu với nguồn lực hiện có.

Một cách làm hiệu quả là bắt đầu từ việc đọc các công trình mới để xem cộng đồng quốc tế đang quan tâm điều gì. Tuy nhiên, đọc không phải để chạy theo xu hướng mà để nhận ra những điểm còn chưa được giải quyết tốt.

Ví dụ, một mô hình có thể hoạt động hiệu quả trên tiếng Anh nhưng chưa được kiểm chứng với tiếng Việt; hoặc một phương pháp mạnh trong môi trường dữ liệu lớn nhưng chưa phù hợp với điều kiện dữ liệu hạn chế. Đó có thể là khoảng trống để nghiên cứu.

Theo tôi, đây cũng là lợi thế của Việt Nam. Chúng ta có nhiều bài toán thực tế về tiếng Việt, giáo dục, dữ liệu địa phương, y tế hay nông nghiệp. Nếu đặt những vấn đề đó trong một khung nghiên cứu rõ ràng, chúng hoàn toàn có thể trở thành đóng góp có giá trị quốc tế.

Tôi không nghĩ có công thức chung cho mọi đề tài, nhưng có thể tóm gọn là: chọn một vấn đề thật, phù hợp khả năng nhóm nhưng phải có câu hỏi nghiên cứu rõ ràng và điểm mới đủ sức thuyết phục.

Các tạp chí uy tín không chỉ quan tâm đề tài có thời sự hay không, mà quan trọng hơn là bài toán có được đặt đúng không, phương pháp có hợp lý không và thực nghiệm có đáng tin không.

- Nếu phải đúc kết một lời khuyên thực tế nhất dành cho sinh viên Việt Nam muốn có bài báo quốc tế, thầy sẽ chia sẻ điều gì?

- PGS.TS. Quản Thành Thơ: Nhiều sinh viên nghĩ bài báo quốc tế bắt đầu từ lúc viết bài, nhưng thực ra nó bắt đầu sớm hơn rất nhiều: từ lúc chọn đề tài, đọc tài liệu, đặt câu hỏi nghiên cứu, thiết kế thí nghiệm và kiểm tra kết quả.

Trong nghiên cứu, không có bước nào là quá nhỏ. Một bảng kết quả cần được kiểm tra lại, một con số phải biết đến từ đâu, một nhận xét phải dựa trên dữ liệu chứ không theo cảm tính. Chính sự tỉ mỉ này tạo nên chất lượng công trình.

Tôi cũng muốn nhắn với sinh viên rằng nghiên cứu chắc chắn sẽ có lúc khó khăn: như mô hình chạy không như kỳ vọng, hướng làm phải thay đổi hay bài viết nhận rất nhiều góp ý. Nhưng đó là điều bình thường. Quan trọng là không bỏ cuộc quá sớm, biết nhìn lại vấn đề và sửa từng chút một.

Trong làm việc nhóm, tôi đánh giá cao nhất là sự chủ động và tinh thần trách nhiệm. Một nhóm tốt không nhất thiết ai cũng giỏi ngay từ đầu, mà là trong nhóm đó mỗi người đều chịu học, giữ tiến độ và hỗ trợ nhau.

Cuối cùng, bí quyết không phải điều gì quá đặc biệt. Đó là làm nghiên cứu nghiêm túc, trung thực với kết quả, kiên trì khi gặp khó và luôn sẵn sàng hoàn thiện từng phần nhỏ. Nếu giữ được tinh thần đó, sinh viên Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra những công trình tốt và từng bước tiếp cận chuẩn mực nghiên cứu quốc tế.

Xin cảm ơn thầy!