Bóng ma hiện tượng El Nino đe dọa nông nghiệp các nước quanh Việt Nam

Từ những cánh đồng lúa nứt nẻ ở Philippines, các hồ chứa cạn kiệt ở Malaysia cho đến những trang trại thiếu nước tại Ấn Độ và Australia, nông dân đang đối mặt với một mùa vụ đầy rủi ro. Sức nóng khô hạn của hiện tượng El Nino đợt này đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực. Bên cạnh đó, hiện tượng này mang theo nguy cơ làm đình trệ hoạt động của các trung tâm dữ liệu, làm giảm công suất các nhà máy thủy điện, khoét sâu thêm các vấn đề kinh tế và xã hội khi lạm phát vẫn đang là một bài toán nan giải.

Nông nghiệp châu Á đối mặt với khủng hoảng kép do hiện tượng El Nino

Ông Froilan Dilag, một nông dân tại thị trấn nông nghiệp Botolan nằm cách thủ đô Manila khoảng 200 km về phía tây bắc, đang cảm thấy vô cùng lo lắng cho vụ lúa sắp tới. Thông thường, những cơn mưa mùa bắt đầu trút xuống vào cuối tháng 5, mang lại nguồn nước tưới tiêu sống còn cho các cánh đồng. Thế nhưng năm nay, sự khô hạn kéo dài báo hiệu những điều không lành đối với những người trồng lúa vốn phụ thuộc hoàn toàn vào nước mưa. Ký ức về đợt El Nino năm 2023 vẫn còn in đậm trong tâm trí ông khi đất đai nứt nẻ vì thiếu nước. Lần này, ông lo sợ tình trạng tồi tệ đó sẽ lặp lại và sản lượng thu hoạch có thể chỉ đạt 50% so với lượng giống gieo xuống.

Nỗi lo âu của ông Dilag phản ánh thực trạng chung của hàng triệu nông dân trải dài từ Ấn Độ đến Australia. Các nhà khí tượng học đang đưa ra những dự báo ngày càng cứng rắn về một đợt siêu El Nino với cường độ mạnh nhất trong vòng 150 năm qua. Bà Andrea Taschetto, phó giáo sư tại Trung tâm Nghiên cứu Biến đổi Khí hậu của Đại học New South Wales ở Sydney, cho biết các mô hình dự báo hiện tại đều chỉ ra mức nhiệt độ vượt quá 2 độ C so với mức trung bình tại khu vực nhiệt đới Thái Bình Dương.

Đây là mức phân loại cao nhất của hiện tượng El Nino, một cột mốc mới chỉ xuất hiện bốn lần trong suốt 50 năm qua. Trung tâm Dự báo Khí hậu của Mỹ (NOAA) cũng đưa ra xác suất El Nino phát triển trong giai đoạn từ tháng 5 đến tháng 7 lên tới 82%, đồng thời khả năng hiện tượng này đạt mức "mạnh" hoặc "rất mạnh" vào tháng 9 là 57%.

Tình hình càng trở nên phức tạp khi hiệu ứng khô hạn của hiện tượng El Nino năm nay có thể bị khuếch đại bởi hiện tượng Lưỡng cực Ấn Độ Dương (IOD). Tại Australia, ông Peter Holding, một nông dân chăn nuôi cừu và trồng lúa mì cách thủ đô Canberra 100 km về phía tây bắc, liên tục theo dõi các bản tin thời tiết và nhận định rằng mọi thứ đang diễn biến theo chiều hướng xấu.

Ở Ấn Độ, nơi 45% diện tích canh tác chỉ được tưới tiêu bằng nước mưa, Cục Khí tượng dự báo lượng mưa trong mùa gió mùa từ tháng 6 đến tháng 9 sẽ thấp hơn mức bình thường khoảng 10%. Nhà hoạt động Vijay Jawandhia tại bang Maharashtra chia sẻ rằng nhiều nông dân đang phải đắn đo cân nhắc việc chuyển đổi từ trồng đậu nành sang trồng bông.

Dù bông có khả năng chịu hạn tốt hơn, thời gian sinh trưởng chậm chạp của nó sẽ tước đi cơ hội trồng thêm một vụ mùa khác trong năm. Chuyên gia kinh tế trưởng của HSBC tại Ấn Độ, ông Pranjul Bhandari, lưu ý rằng nhiệt độ tăng cao đang vượt qua các ngưỡng giới hạn, gây thiệt hại nặng nề cho các loại rau củ dễ hỏng, các loại cây trồng lâu năm như ngũ cốc và cả các nguồn protein động vật.

Tại Malaysia, thời tiết thất thường buộc nhiều nông dân phải lùi lịch gieo hạt từ một đến hai tháng. Ông Abdul Rashid Yob, chủ tịch nhóm bảo vệ quyền lợi nông dân trồng lúa Pesawah, cho biết một số hồ chứa lớn tại Malaysia hiện chỉ còn chưa tới 10% dung tích. Khó khăn này ập đến đúng vào thời điểm nông dân đang chật vật với tình trạng thiếu phân bón do tác động từ cuộc xung đột ở Iran. Người trồng lúa tại Malaysia còn chịu áp lực lớn từ việc chính phủ ấn định giá thu mua cố định. Chi phí đầu vào liên tục tăng cao trong khi giá bán không đổi đang vắt kiệt sức lao động của những người nông dân, đẩy họ vào một cuộc khủng hoảng tài chính trầm trọng.

Thiệt hại kinh tế nghìn tỉ đô và rủi ro bùng phát cháy rừng

Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng thiệt hại kinh tế từ các đợt El Nino có thể lên tới hàng nghìn tỉ USD. Nhìn lại đợt El Nino năm 1997-1998, nhà nghiên cứu Yi Liu tại Đại học Khoa học và Công nghệ Hong Kong ước tính tổng chi phí kinh tế mà thế giới phải gánh chịu là khoảng 2,1 nghìn tỉ USD. Trong một nghiên cứu vào năm 2023, hai học giả người Mỹ Christopher W. Callahan và Justin S. Mankin đã đưa ra con số ước tính lên tới 5,7 nghìn tỉ USD cho sự kiện lịch sử đó, đồng thời dự báo đợt El Nino mới bắt đầu có thể gây ra thiệt hại lũy kế ít nhất 3,4 nghìn tỉ USD trong vòng 5 năm tới.

Mức nhiệt độ trung bình tăng cao làm khô cạn các nguồn nước và biến nhiều vùng đất thành mồi lửa. Tại Malaysia và Indonesia, việc nông dân thường xuyên rút cạn nước ở các vùng than bùn để trồng cọ dầu và sử dụng lửa để dọn dẹp mặt bằng đã tạo ra một mối đe dọa khổng lồ. Trong điều kiện khô hạn cực độ của El Nino, các vùng than bùn này có thể tự bốc cháy và ngọn lửa sẽ âm ỉ cháy lan dưới lòng đất, cực kỳ khó dập tắt.

Vào đợt El Nino năm 2015, Cơ quan Quản lý Thảm họa Quốc gia Indonesia đã ghi nhận tới 2.051 vụ cháy ở khu vực nông thôn. Khói bụi từ những vụ cháy này lan rộng khắp Đông Nam Á, buộc các trường học phải đóng cửa. Một nghiên cứu của Đại học Harvard và Columbia ước tính có khoảng 100.000 người dân Đông Nam Á tử vong sớm do ô nhiễm từ các vụ hỏa hoạn năm đó. Anh Muhammad Ramadhan, một người dân tại Pekanbaru trên đảo Sumatra, nhớ lại quãng thời gian trường học phải đóng cửa suốt một tuần. Khói bụi dày đặc đến mức len lỏi vào tận trong nhà, khiến mọi người bật đèn sáng nhưng vẫn có cảm giác như đang sống trong sương mù.

Mực nước tại các hồ chứa sụt giảm mạnh buộc các nhà máy thủy điện phải thu hẹp quy mô hoạt động, đẩy các quốc gia như Malaysia đứng trước áp lực phải quay trở lại sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Việc thiếu hụt nguồn nước sạch còn đe dọa trực tiếp đến tham vọng biến Malaysia thành trung tâm dữ liệu của khu vực.

Giám đốc điều hành Trung tâm Sức khỏe Hành tinh Sunway, bà Jemilah Mahmood, cảnh báo rằng các trung tâm dữ liệu cần một lượng nước khổng lồ để làm mát hệ thống trí tuệ nhân tạo. Nếu xảy ra tình trạng khan hiếm, một cuộc xung đột gay gắt về nguồn nước giữa cộng đồng dân cư và các cơ sở kinh doanh là điều khó tránh khỏi.

Sự thiếu hụt lương thực và mất thu nhập do El Nino từng dẫn đến những bất ổn xã hội nghiêm trọng. Trong đợt hạn hán lịch sử năm 1997-1998, hơn 88.000 héc-ta lúa tại Indonesia bị phá hủy, khiến dự trữ lương thực của chính phủ giảm tới 70%. Đói kém và khủng hoảng tài chính đã thổi bùng làn sóng bạo động, góp phần dẫn đến sự sụp đổ của chính quyền cựu Tổng thống Suharto.

Gần đây hơn, vào năm 2016, hàng nghìn nông dân Philippines đang chết đói tại thị trấn Kidapawan, cách thành phố Davao 40 km, đã phong tỏa một tuyến đường cao tốc để đòi chính phủ cấp phát gạo. Cuộc đụng độ leo thang với lực lượng cảnh sát đã khiến ba người thiệt mạng và hơn 100 người bị thương. Tại Ấn Độ, đợt El Nino năm 2015 đã đẩy hàng nghìn nông dân đến bước đường cùng. Tại bang Maharashtra, hơn 4.000 nông dân đã tự tước đi mạng sống của mình trong năm đó. Bang Madhya Pradesh lân cận cũng chứng kiến hơn 1.000 người trồng trọt tự tử, để lại những vết thương sâu sắc trong xã hội.

Chủ động ứng phó và nâng cao năng lực thích ứng

Dù đối mặt với những dự báo bi quan, các quốc gia châu Á đã có những bước tiến đáng kể trong việc chuẩn bị và nâng cao năng lực ứng phó với thảm họa. Bộ trưởng Tài nguyên Thiên nhiên và Môi trường Malaysia, ông Arthur Joseph Kurup, khẳng định chính phủ nước này đang tích cực chuẩn bị các phương án dự phòng như quản lý nhu cầu tiêu thụ và thiết lập các hệ thống phân phối nước luân phiên để bảo đảm nguồn cung sinh hoạt.

Tại Indonesia, chính phủ đang theo dõi chặt chẽ mực nước ngầm, đặc biệt là xung quanh các vùng đất than bùn dễ cháy. Bộ trưởng Lâm nghiệp Raja Juli Antoni cho biết nếu mực nước giảm xuống dưới ngưỡng an toàn, các cơ quan chức năng sẽ lập tức đóng các kênh đào và tiến hành làm mưa nhân tạo. Những biện pháp bảo vệ nguồn nước kịp thời này đã giúp Indonesia giảm đáng kể lượng gạo nhập khẩu trong đợt El Nino năm 2023. Bộ trưởng Nông nghiệp Andi Amran Sulaiman bày tỏ sự tự tin rằng nguồn dự trữ lương thực của quốc gia sẽ được bảo đảm an toàn trong năm nay nhờ các chiến lược dự phòng bài bản.

Ấn Độ cũng triển khai nhiều biện pháp nhằm hạn chế thiệt hại của El Nino. Ngày càng có nhiều nông dân được tiếp cận với hệ thống bơm nước tưới tiêu thay vì chỉ phụ thuộc vào nước mưa tự nhiên. Nhà khoa học vật lý nông nghiệp Subash Pillai tại Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Ấn Độ thông tin rằng các giống cây trồng có khả năng chống chịu khí hậu khắc nghiệt đã được đưa vào canh tác rộng rãi, giúp cải thiện năng suất ngay cả trong điều kiện thiếu nước.

Nhà hoạt động Jawandhia tại bang Maharashtra cho rằng một đợt gió mùa yếu đi chắc chắn sẽ gây ra muôn vàn khó khăn cho người nông dân. Hiện tại, họ vốn đã bị nghiền nát bởi gánh nặng nợ nần. Ông bày tỏ quan điểm xót xa rằng có lẽ chỉ một cuộc khủng hoảng tồi tệ về giá lương thực mới đủ sức mở mắt cho các nhà quản lý và người tiêu dùng thành thị thấy được nỗi thống khổ của vùng nông thôn. Những nỗ lực thích ứng từ phía chính phủ kết hợp với sức chịu đựng bền bỉ của người dân đang giúp khu vực châu Á - Thái Bình Dương xây dựng một hệ thống phòng thủ kiên cố hơn, nỗ lực bảo đảm sự ổn định của toàn nền kinh tế và đời sống xã hội trước những cơn thịnh nộ của thiên nhiên.