Câu chuyện về bức tranh chân dung Chủ tịch Fidel Castro

Một ngày cuối năm, hai vợ chồng chúng tôi cùng nhận được giấy mời của Bảo tàng Mặt trận Tổ quốc(MTTQ) ra dự lễ Khánh thành Triển lãm Nghĩa tình thủy chung kỷ niệm 65 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam - Cuba. Trong cuộc triển lãm này, có một bức tranh chân dung khổ lớn vẽ bằng phấn màu rất đẹp mà gia đình chúng tôi đã lưu giữ hơn nửa thế kỷ, nay hiến tặng kỷ vật này cho Bảo tàng MTTQ. Dù bà xã đang bận rộn nhiều việc cuối năm nhưng chúng tôi vẫn thu xếp đi cùng nhau ra Hà Nội tham dự cuộc triển lãm.

1. Lời kể của người vợ

Bức tranh này có một số phận lịch sử khá đặc biệt. Đó là bức tranh vẽ chân dung Fidel Castro mà ba chồng tôi - một nhà báo, nhà ngoại giao, thư ký báo chí của Chủ tịch Nguyễn Hữu Thọ - đã gìn giữ. Khi phái đoàn ngoại giao sang Cuba, chính Chủ tịch Fidel Castro đã tặng đoàn bức tranh này vào năm 1966 và ba chồng tôi là người gìn giữ. Mình đã từng nhìn thấy di chúc ba chồng để lại, rằng ba tặng cho nhà mình tất cả những kỷ vật của cuộc đời ông - được cất trong ngôi nhà lớn ở Vũng Tàu. Bức tranh Fidel đã làm mình chú ý, bởi nét vẽ rất có hồn trên nền giấy đặc biệt. Không biết họa sĩ vẽ kỹ thuật gì mà hơn nửa thế kỷ qua vẫn sắc nét đến vậy.

Sau khi ba chồng mất, nhà mình chuyển nơi khác, căn nhà cũ cho thuê nhưng vẫn giữ lại một tầng để lưu lại những kỷ vật của cả gia đình. Mình và con trai đã về nhà cũ mang bức tranh này về, với ý định: khi con lớn hơn và mình xây lại nhà, sẽ có một không gian nhỏ để lưu giữ những kỷ vật có câu chuyện đẹp - để con cái gìn giữ truyền thống gia đình và có niềm tự hào về một gia đình có ba thế hệ làm báo với tất cả là 9 nhà báo.

Chồng mình là một nhà báo, anh luôn có ý thức lưu giữ ký ức và truyền thống nên đã tặng rất nhiều tư liệu cho các bảo tàng, nhất là Bảo tàng Báo chí. Một ngày, mình biết rằng bức tranh Fidel đã được tặng cho Bảo tàng MTTQ Việt Nam. Mình không chịu, quyết tâm thu hồi lại bức tranh nên đã gọi cho chị Giám đốc bảo tàng, bày tỏ muốn mang tranh về và chịu toàn bộ chi phí phục hồi – vận chuyển… Tuy nhiên, sau khi nghe chị nói rằng bức tranh rất quý, nhưng nếu chỉ giữ trong gia đình thì chỉ gia đình mình biết; còn trưng bày ở bảo tàng thì mọi người đều có thể chiêm ngưỡng, và giá trị tinh thần đóng góp cho xã hội lớn hơn nhiều.

Hơn nữa, giữ gìn 60 năm thì ổn, nhưng gia đình mình không có kiến thức bảo tồn - liệu 10 hay 20 năm nữa bức tranh có còn nguyên vẹn? Thế là vào cuộc triển lãm dịp kỷ niệm 65 năm quan hệ Cuba - Việt Nam, bức tranh đã được giới thiệu đến công chúng, được rất nhiều nhà bảo tàng, các nhà báo kỳ cựu, các đại sứ và đặc biệt là Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Cuba đến chiêm ngưỡng và ai cũng xúc động”.

2. Lời kể của người chồng

Đây là tấm tranh chân dung Fidel Castro của chính Chủ tịch Fidel tặng cho đoàn đại biểu Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam sang thăm Cuba vào cuối thập niên 1960. Trong những năm tháng ấy ba tôi đã viết khá nhiều bài báo về tình hữu nghị đặc biệt của Cuba và Việt Nam, cũng như tấm gương huyền thoại của lãnh tụ Fidel hiên ngang kiên cường chống Mỹ, hết lòng giúp đỡ Việt Nam trong khi Cuba cũng gặp muôn vàn khó khăn do lệnh cấm vận của Mỹ.

Có lẽ vì thế ông được giao cho việc gìn giữ bức tranh của Chủ tịch Fidel Castro. Sau chuyến đi đó, ba tôi còn được đi Cuba một số lần nữa, khi thì với tư cách là nhà báo, khi thì là thành viên của Bộ Ngoại giao Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Mỗi khi đi về, ba tôi đều mang theo khá nhiều kỷ vật được tặng hoặc ba sưu tầm. Ba tôi nói về Chủ tịch Fidel, một hình ảnh luôn thúc giục ta vượt qua nhiều trở lực trong cuộc sống để thực hiện ước vọng được sống tự do - bình đẳng - hạnh phúc, một vị lãnh đạo có tài hùng biện tuyệt vời.

Chính những câu chuyện này đã giúp tôi có thêm chất liệu để viết bài giới thiệu trên báo Tuổi Trẻ cuốn sách Những bài nói chuyện của Fidel ngay từ khi tôi còn là sinh viên khoa Văn ĐH Tổng hợp. Ba tôi ngưỡng mộ Fidel đến mức cũng tìm một cái mũ theo phong cách Fidel. Ba tôi không hút thuốc nhưng vẫn cất giữ những điếu xì gà Cuba trong tủ. Và tôi nhớ trong các bài viết, ba tôi đều hết sức trân trọng dùng từ đồng chí khi nói về Fidel chứ không gọi là ông hay là ngài. Ba tôi đã mang theo tấm chân dung này suốt những năm tháng sống ở Hà Nội.

Có một điều thú vị là nhà tôi lúc đó ở khu tập thể báo Nhân Dân trong ngõ Lý Thường Kiệt mà đầu ngõ là tòa nhà rất đẹp của Đại sứ quán Cuba. Buổi tối bọn trẻ con chúng tôi thường tụ tập trước tấm bảng trưng bày hình ảnh của Cuba. Tình cảm với đất nước Cuba thấm dần vào máu thịt của những đứa trẻ chúng tôi bằng hình ảnh Fidel, phong cảnh đất nước Cuba tươi đẹp, những bài báo của các chú các bác nhà báo từng đi Cuba, trong đó bài Hiên ngang Cuba của nhà báo Thép Mới là bọn tôi thích nhất. Ba tôi mang theo bức chân dung Fidel kích thước khá lớn này vào Sài Gòn và những năm cuối đời ở Vũng Tàu.

Ngoài tấm chân dung ấy, gia đình tôi còn có kỷ niệm khá đặc biệt là hai cha con đã cùng viết bài về hai chuyến đi thăm Việt Nam của lãnh tụ huyền thoại Fidel. Lần đầu Fidel sang thăm Quảng Trị (1973) khi còn chiến tranh. Ba tôi đang ở vùng giải phóng Quảng Trị đã có mặt viết bài và hiện còn giữ khá nhiều tấm hình Fidel quàng khăn rằn thăm các chiến sĩ giải phóng.

Sau ngày thống nhất, Fidel trở lại Việt Nam thăm TP.HCM, đến Củ Chi (1995). Lúc này tôi đã trở thành phóng viên báo Lao Động và được cử đi viết bài về chuyến đi thăm của Fidel. Do không có ống kính tele nên tôi tìm cách vào thật gần nơi Fidel đứng và ấn tượng của tôi về Fidel là sự quắc thước hiên ngang, vẻ đẹp rất Mỹ Latinh. Nghĩ hồi xưa ba mình viết về Fidel nay lại đến lượt mình đi viết bài, chụp ảnh về Fidel tôi cảm thấy lâng lâng một niềm vui khó tả. Bức chân dung Fidel tặng ba tôi đã có mặt trong gia đình tôi ở vị trí trang trọng nhất dù cuộc sống đã biết bao thay đổi. Ba mất, mẹ tôi vẫn luôn dặn chúng tôi giữ gìn cẩn thận bức chân dung Fidel.

Và với tôi, niềm cảm hứng về một cuộc sống có lý tưởng được truyền từ ông, bao năm qua vẫn nguyên vẹn trong tôi. Gần đây, ra Quảng Trị công tác mấy lần, tôi đã đến thăm di tích khu làm việc của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa Miền Nam Việt Nam, thăm những nơi Chủ tịch Fidel Castro đã đặt chân đến, và tiếp tục viết bài về câu chuyện bức tranh Chủ tịch Fidel Castro, kỷ vật gia đình tôi…