ChatGPT vào mùa thi: Học sinh luyện thi thế nào để không lệ thuộc?

Mùa thi đến gần, bên cạnh sách tham khảo, đề cương, lớp học thêm, nhiều học sinh hiện nay có thêm một “người bạn học” mới là ChatGPT và các công cụ AI. Chỉ cần nhập một yêu cầu như “giải thích chuyên đề hàm số lớp 12 theo cách dễ hiểu”, “tạo 20 câu trắc nghiệm về dao động cơ”, hay “chấm bài nghị luận xã hội này”, học sinh có thể nhận được phản hồi gần như ngay lập tức.

AI, ChatGPT thành “gia sư” mới của học sinh trong mùa ôn thi

Sự thay đổi này đang tạo nên một kiểu luyện thi mới. Học sinh không chỉ nghe thầy cô giảng, làm đề và tra đáp án, mà còn biết dùng AI để hỏi lại, tự kiểm tra, phân tích lỗi sai và cá nhân hóa lộ trình học. Nếu dùng đúng cách, AI có thể giúp người học chủ động hơn. Nhưng nếu dùng sai, công cụ này dễ biến thành “máy làm bài hộ”, khiến học sinh tưởng mình đã hiểu bài trong khi năng lực thật chưa chắc được cải thiện.

Với môn tiếng Anh, AI có thể sửa lỗi ngữ pháp, gợi ý cách viết lại câu, tạo đoạn hội thoại luyện nói, phân tích từ vựng theo ngữ cảnh. Với các môn Toán, Vật lý, Hóa học, AI có thể giải thích từng bước làm bài, chỉ ra vì sao chọn đáp án này mà không chọn đáp án khác. Với môn Ngữ văn, ChatGPT có thể hỗ trợ lập dàn ý, gợi mở luận điểm, hệ thống hóa tác phẩm, so sánh nhân vật hoặc luyện cách diễn đạt.

Điểm mạnh lớn nhất của AI là phản hồi nhanh và không “mệt” khi học sinh hỏi đi hỏi lại. Một học sinh có thể yêu cầu ChatGPT giải thích cùng một khái niệm theo nhiều cấp độ: dễ hiểu cho người mất gốc, ngắn gọn để ghi nhớ, nâng cao để làm câu vận dụng. Với những em ngại hỏi thầy cô hoặc sợ bị bạn bè đánh giá, AI tạo ra một không gian học tập riêng tư hơn.

TS Nguyễn Thành Nam, nhà sáng lập FUNiX, từng nhận định ChatGPT cho phép người học hỏi không giới hạn, trong khi lâu nay nhiều học sinh thường ngại hỏi, không dám hỏi. Theo ông, công cụ này không nhất thiết đe dọa giáo dục mà có thể làm dịch vụ giáo dục tốt hơn nếu được dùng đúng cách.

Tuy nhiên, “hỏi không giới hạn” không đồng nghĩa với “học không cần nỗ lực”. AI có thể đưa ra lời giải, nhưng học sinh vẫn phải tự kiểm tra xem mình có hiểu bản chất hay chỉ đang sao chép câu trả lời. Đây chính là ranh giới giữa dùng AI để học và dùng AI để né học.

AI, ChatGPT giúp học sinh học nhanh hơn nhưng không thể học thay

Trong luyện thi, AI hữu ích nhất khi được dùng như một công cụ phản hồi. Sau khi làm một đề Toán, học sinh có thể nhập những câu sai và yêu cầu AI phân loại lỗi: sai do quên công thức, đọc nhầm đề, thiếu kỹ năng biến đổi hay chưa hiểu bản chất. Với môn Văn, học sinh có thể nhờ ChatGPT chỉ ra đoạn nào còn lan man, luận điểm nào thiếu dẫn chứng, câu nào chưa rõ ý. Với tiếng Anh, AI có thể giúp tạo danh sách lỗi sai thường gặp để ôn lại theo từng ngày.

Từ đó, học sinh có thể chuyển từ ôn thi đại trà sang ôn thi cá nhân hóa. Em yếu phần đọc hiểu có thể tập trung vào đọc hiểu, em mất gốc ngữ pháp có thể luyện lại từ nền tảng, em khá giỏi có thể yêu cầu AI tạo câu hỏi nâng cao. Các công cụ AI cũng có thể giúp lập kế hoạch ôn tập theo thời gian còn lại trước kỳ thi, chia nhỏ mục tiêu theo tuần, theo ngày.

Dù vậy, mặt trái cũng xuất hiện rõ hơn. Khi AI đưa ra lời giải quá nhanh, một số học sinh dễ rơi vào tâm lý “nhìn là hiểu”, nhưng khi vào phòng thi lại không tự làm được. Đã có hiện tượng có học sinh đạt điểm 9, 10 trong vở bài tập nhờ ChatGPT nhưng khi thi thật chỉ được 5, 6 điểm. Ngược lại, cũng có học sinh dùng AI đúng cách để tiến bộ rõ rệt.

Đây là điều nhiều giáo viên lo ngại, AI có thể tạo cảm giác thành thạo giả. Học sinh thấy lời giải mạch lạc, tưởng mình đã nắm bài, nhưng thực chất chỉ đang đọc kết quả có sẵn. Vì vậy, cách đặt câu hỏi với AI rất quan trọng. Thay vì hỏi “làm giúp em bài này”, học sinh nên hỏi “hãy gợi ý cách làm”, “hãy chỉ lỗi sai”, “hãy đặt câu hỏi để em tự trả lời”, “hãy cho bài tương tự để em luyện thêm”.

PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, từng cho rằng ChatGPT có sức đột phá nhưng không phải “cơn sóng thần” có thể thay thế các hoạt động quan trọng nhất trong giáo dục. Theo bà, có thể xem ChatGPT như một trợ lý về kiến thức, còn muốn phát triển tư duy thì người học vẫn phải tự rèn luyện.

Ở góc độ phụ huynh, anh Trần Kiên, kỹ sư tại TP.HCM, cho rằng cấm tuyệt đối học sinh dùng AI là điều khó khả thi. Thay vào đó, cha mẹ nên hướng dẫn con dùng đúng cách. “Nếu con nhờ AI tóm tắt bài, tôi sẽ hỏi lại ba ý chính là gì. Nếu con nhờ AI giải Toán, tôi yêu cầu con làm lại trên giấy mà không nhìn lời giải. Nếu con dùng AI lập dàn ý Văn, tôi xem con có bổ sung cảm nhận riêng hay chỉ bê nguyên câu chữ”, anh Kiên chia sẻ.

Với giáo viên, sự xuất hiện của AI cũng buộc cách ra bài và kiểm tra phải thay đổi. Chia sẻ với Một Thế Giới, thầy Nguyễn Hữu Danh, Tổng giám thị Trường TH - THCS - THPT Thanh Bình, cho rằng những bài tập chỉ yêu cầu chép lại kiến thức, tóm tắt văn bản hoặc giải theo khuôn mẫu rất dễ bị AI làm thay. Ngược lại, các nhiệm vụ yêu cầu học sinh trình bày quá trình suy nghĩ, bảo vệ quan điểm, liên hệ thực tế, sửa lỗi từ bản nháp hoặc phản biện một câu trả lời của AI sẽ giúp đánh giá năng lực thật tốt hơn.

Theo thầy Danh, Bộ GD-ĐT cũng đã có những bước tiếp cận AI trong nhà trường. Năm 2025, Bộ GD-ĐT chỉ đạo xây dựng khung nội dung giáo dục AI trong trường phổ thông, biên soạn tài liệu hướng dẫn giáo viên và tổ chức tập huấn; việc thí điểm được triển khai trong học kỳ 2 năm học 2025 2026.

Nhìn rộng hơn, luyện thi thời AI không phải là chuyện học sinh có được dùng ChatGPT hay không, mà là dùng thế nào để học thật. Một học sinh biết đặt câu hỏi tốt, biết kiểm chứng thông tin, biết tự làm trước khi nhờ AI hỗ trợ sẽ có thêm lợi thế. Ngược lại, học sinh chỉ sao chép đáp án có thể đạt điểm đẹp trong bài tập về nhà nhưng dễ hụt hơi trước bài thi thật.

AI đang làm thay đổi bàn học của học sinh, nhưng không thay đổi bản chất của việc học. Muốn giỏi vẫn phải hiểu, luyện tập, sai, sửa và tự vượt qua sự dễ dãi của chính mình. Trong thời đại mà câu trả lời có thể xuất hiện sau vài giây, năng lực quan trọng nhất của học sinh không còn là hỏi để có đáp án, mà là hỏi để hiểu sâu hơn, học chủ động hơn và bước vào kỳ thi bằng năng lực thật của mình.