Châu Âu có bắt kịp Mỹ và Trung Quốc trong cuộc đua AI?

Các nhà lãnh đạo doanh nghiệp hàng đầu tại lục địa già liên tục đưa ra những lời cảnh báo rằng, nếu không có những hành động can thiệp quyết liệt và tức thời, châu Âu sẽ bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua AI. Sự tụt hậu này không chỉ nằm ở khía cạnh thuật toán, mà còn bộc lộ những khiếm khuyết mang tính cấu trúc nền tảng: từ sự thiếu hụt trầm trọng cơ sở hạ tầng trung tâm dữ liệu, quy mô dòng vốn đầu tư mạo hiểm mỏng manh, cho đến một hành lang pháp lý đang vô tình trói buộc sự đổi mới sáng tạo. Để bắt kịp các siêu cường, châu Âu cần một cuộc đại phẫu toàn diện về kinh tế và thể chế.

Sự chênh lệch mang tính cấu trúc trong cuộc đua AI

Trong kỷ nguyên kinh tế số, trung tâm dữ liệu (data center) đóng vai trò như những "nhà máy công nghiệp nặng" của thế kỷ 21. Chúng cung cấp năng lực tính toán khổng lồ cần thiết để lưu trữ, vận chuyển và xử lý dữ liệu, từ đó làm bệ phóng cho các ứng dụng AI, dịch vụ tài chính trực tuyến và vô vàn tiện ích đổi mới sáng tạo khác.

Tuy nhiên, châu Âu đang đối mặt với một sự thâm hụt hạ tầng nghiêm trọng. Như Tổng giám đốc điều hành Nokia, Justin Hotard, đã thẳng thắn nhấn mạnh trong tháng trước: "Vấn đề cốt lõi hiện nay là châu Âu không có đủ cơ sở hạ tầng".

Khoảng cách này không chỉ lớn ở thời điểm hiện tại mà còn đang có xu hướng nới rộng một cách đáng báo động. Theo báo cáo phân tích mới nhất từ ngân hàng ING dựa trên dữ liệu nhu cầu năng lượng của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), quy mô hạ tầng kỹ thuật số của châu Âu đang bị các đối thủ bỏ xa. Hiện tại, công suất trung tâm dữ liệu của Trung Quốc đã gấp 1,5 lần châu Âu, trong khi Mỹ sở hữu năng lực gấp 3 lần cựu lục địa.

Nhìn về tương lai, bức tranh càng trở nên ảm đạm đối với EU. ING dự báo đến năm 2030, Mỹ sẽ nhân đôi (tăng 100%) công suất trung tâm dữ liệu hiện tại, Trung Quốc sẽ tăng thêm khoảng 2,5 lần, trong khi châu Âu dự kiến chỉ bổ sung thêm được vỏn vẹn 75% năng lực hiện có. Sự chậm chạp trong việc triển khai hạ tầng này trực tiếp làm suy giảm khả năng thu hút và vận hành các mô hình AI ngôn ngữ lớn ngay trên "sân nhà".

Bên cạnh "phần cứng", sự thiếu hụt về "dòng máu" vốn đầu tư cũng là một tử huyệt. Dữ liệu từ Ủy ban châu Âu chỉ ra một thực tế phũ phàng về quy mô vốn đầu tư mạo hiểm (VC). Trong giai đoạn từ 2020 đến 2025, Mỹ đã phân bổ tới 34% trong tổng số 1.330 tỉ euro vốn VC của mình cho lĩnh vực AI (tương đương khoảng 452 tỉ euro).

Ngược lại, châu Âu không chỉ có tổng quy mô vốn khiêm tốn hơn rất nhiều (chỉ 252 tỉ euro) mà tỉ lệ rót vào AI cũng chỉ đạt 18% (tương đương khoảng 45 tỉ euro). Điều này đồng nghĩa với việc các startup AI tại Mỹ được tiếp cận nguồn vốn lớn gấp 10 lần so với các đối tác tại châu Âu. Báo cáo kết luận rằng, dù hoạt động đầu tư mạo hiểm tại EU đang mở rộng, nhưng quy mô, cấu trúc và sự phân bổ tài trợ cho AI vẫn quá khiêm tốn và phân tán so với các đối thủ cạnh tranh toàn cầu.

Nút thắt thể chế và lời kêu gọi "cởi trói" từ giới tinh hoa công nghệ

Ba năm sau "khoảnh khắc ChatGPT" làm chấn động toàn cầu, một nghịch lý đang diễn ra tại EU: Trong khi Mỹ và Trung Quốc đã chuyển trọng tâm sang việc mở rộng quy mô AI trong các hệ thống vật lý và robot thương mại, thì châu Âu vẫn đang loay hoay trong các cuộc tranh luận về quy định.

Hệ quả là vào thứ ba vừa qua, các CEO của hàng loạt tập đoàn công nghệ và công nghiệp trụ cột châu Âu (bao gồm ASML, Airbus, Ericsson, Mistral AI, Nokia, SAP và Siemens) đã phải đồng loạt lên tiếng trên các tờ báo lớn. Trong bài viết chung, giới tinh hoa doanh nghiệp kêu gọi EU phải ngay lập tức nới lỏng và đơn giản hóa các quy định về AI. Họ cảnh báo rằng các công ty châu Âu đang phải vật lộn trong một thị trường nội khối phân mảnh. Đồng thời phải chống chọi với các đối thủ nước ngoài nhận được trợ cấp khổng lồ và có độ thâm nhập thị trường EU cực mạnh.

Cụ thể, giới doanh nghiệp đang yêu cầu EU và chính phủ các quốc gia thành viên cung cấp các gói hỗ trợ dựa trên nguyên tắc thị trường; cải tổ chế độ cạnh tranh và các quy định về sáp nhập & mua lại (M&A) để cho phép các công ty châu Âu hợp nhất chiến lược, tạo ra quy mô đủ lớn để vươn tầm toàn cầu.

Sức ép từ giới doanh nghiệp đang bắt đầu tạo ra những chuyển biến trên bàn cờ chính trị. Các quan chức EU hiện đang đàm phán các phương án nhằm tinh giản Đạo luật AI năm 2024 (AI Act), gỡ bỏ bớt những gánh nặng tuân thủ không cần thiết. Đặc biệt, sự ủng hộ mạnh mẽ từ đầu tàu kinh tế của khối là Đức đang tạo ra động lực lớn.

Kể từ khi nhậm chức, Thủ tướng Đức Friedrich Merz đã trở thành một trong những người vận động nhiệt thành nhất cho công cuộc cải cách này. Gần đây, ông đã lập luận đanh thép rằng cần phải miễn trừ AI ứng dụng trong công nghiệp (industrial AI) khỏi "chiếc áo trói buộc pháp lý hiện tại đang quá chật chội". Sự định hướng của Berlin được kỳ vọng sẽ giúp Ủy ban châu Âu sớm công bố các biện pháp hỗ trợ mới, giải phóng sức sáng tạo cho toàn khối.

Lối thoát hẹp: Đánh thức dòng vốn tư nhân và giải bài toán năng lượng

Dù việc nới lỏng quy định là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Để thực sự thu hẹp khoảng cách, châu Âu phải giải quyết được bài toán hóc búa nhất của ngành công nghiệp AI: Năng lượng.

John Pettigrew, cựu Tổng giám đốc điều hành của National Grid (Mạng lưới điện quốc gia Anh), đã chia sẻ một góc nhìn thực tế về áp lực này. "Ngay trước khi tôi rời National Grid, chúng tôi đã nhận được các yêu cầu kết nối điện lưới từ các trung tâm dữ liệu với tổng công suất lên tới hơn 30 gigawatt. Cần đặt con số này vào bối cảnh toàn bộ hệ thống điện của Vương quốc Anh hiện chỉ có công suất 50 gigawatt", ông phân tích.

Theo ông Pettigrew, nhu cầu tại Mỹ bùng nổ sớm hơn do chính phủ liên bang đã gắn chiến lược an ninh nguồn cung và an ninh quốc gia vào sự phát triển dữ liệu. Tuy nhiên, châu Âu đang bắt đầu bừng tỉnh và nối gót.

Cơ hội của châu Âu nằm ở việc đánh thức dòng vốn tư nhân thông qua Kế hoạch Liên minh Tiết kiệm và Đầu tư (Savings and Investments Union), một chiến lược nhằm thiết lập một thị trường tài chính xuyên Âu, huy động nguồn tiền nhàn rỗi khổng lồ để bơm vào các dự án hạ tầng cốt lõi. Sự ra đời của các công ty như Krios Infrastructure là một tín hiệu tích cực. Được thành lập bởi quỹ đầu tư Sandbrook Capital (đơn vị đang quản lý gần 5 tỉ USD tài sản), Krios nhận khoản cam kết vốn ban đầu 200 triệu euro nhằm giải quyết điểm nghẽn về năng lượng cho trung tâm dữ liệu AI tại châu Âu.

Mục tiêu của Krios là thâu tóm và phát triển các quỹ đất đã được phê duyệt quy hoạch trên khắp châu Âu, đủ khả năng hỗ trợ các trung tâm dữ liệu khổng lồ với nhu cầu điện năng từ 300 megawatt đến 1 gigawatt. Đội ngũ lãnh đạo của Krios quy tụ những chuyên gia sừng sỏ như Patrik Öhlund (cựu giám đốc thị trường năng lượng của Microsoft châu Âu), Philip Lewis (nhà sáng lập VaasaETT) và chính John Pettigrew trong vai trò cố vấn cấp cao.

Theo Sebastian Serra, Giám đốc điều hành tại Sandbrook Capital, Krios sẽ áp dụng các mô hình đã thành công tại Mỹ, nơi họ từng thành lập Cloverleaf Infrastructure để hợp tác với các cộng đồng và công ty tiện ích địa phương nhằm mở khóa quỹ đất. Đây chính là cách tiếp cận vi mô hiệu quả để giải quyết điểm nghẽn vĩ mô.

Tổng kết lại, khoảng cách AI giữa châu Âu và hai cực Mỹ - Trung là rất lớn và có tính cấu trúc sâu sắc. Tuy nhiên, lục địa già không hoàn toàn vô vọng. Nếu khơi thông được dòng vốn nội khối, bãi bỏ các rào cản quy định kìm hãm theo đề xuất của giới lãnh đạo doanh nghiệp và chính trị gia. Cùng với việc giải quyết triệt để bài toán năng lượng điện lưới, châu Âu hoàn toàn có thể xây dựng một hệ sinh thái AI độc lập, bảo vệ vững chắc chủ quyền công nghệ và vị thế kinh tế của mình trong thập kỷ tới.