Châu Âu tranh cãi về việc sử dụng máy lạnh giữa đợt nóng lịch sử

Trong hoàn cảnh hàng nghìn người được cho là đã thiệt mạng vì nắng nóng, cuộc tranh luận lâu nay về việc có nên phổ cập máy lạnh (hay điều hòa nhiệt độ) tại nhà ở, trường học và bệnh viện đang nóng trở lại. Điều từng bị xem là xa xỉ hoặc gây hại cho môi trường giờ đây được nhìn nhận như một giải pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước các đợt nóng lịch sử.

Đợt nóng lịch sử cướp đi hàng nghìn sinh mạng, châu Âu đối mặt thực tế mới

Sau khi càn quét Tây Âu, đợt nắng nóng cực đoan đang tiếp tục dịch chuyển về phía Đông, trong khi những thống kê ban đầu cho thấy cái giá mà châu Âu phải trả lớn hơn nhiều so với dự báo.

Tại Pháp, quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất trong tuần qua, cơ quan y tế công bố khoảng 1.000 ca tử vong vượt mức bình thường chỉ trong vài ngày kể từ giữa tuần trước. Dù các nhà chức trách chưa chính thức kết luận toàn bộ số ca tử vong liên quan trực tiếp đến nắng nóng, họ thừa nhận con số này còn có thể tiếp tục tăng khi dữ liệu được cập nhật đầy đủ.

Nước Pháp đang so sánh đợt nắng nóng hiện nay với thảm họa mùa hè năm 2003, một trong những sự kiện thời tiết chết chóc nhất lịch sử hiện đại của châu Âu. Khi đó, nắng nóng kéo dài 16 ngày đã khiến khoảng 80.000 người tử vong trên toàn lục địa, riêng Pháp ghi nhận khoảng 15.000 trường hợp.

Dù sau hơn hai thập kỷ, các quốc gia đã xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, kế hoạch ứng phó và mạng lưới hỗ trợ người dễ tổn thương, nhiệt độ ngày càng cực đoan vẫn đang tạo ra sức ép rất lớn.

Theo cơ quan y tế Pháp, 85% số ca tử vong mới ghi nhận là người từ 65 tuổi trở lên. Đáng chú ý, số người qua đời tại nhà riêng tăng khoảng 40%, phản ánh thực tế nhiều người cao tuổi không đủ điều kiện tiếp cận các không gian làm mát hoặc không nhận được hỗ trợ kịp thời.

Các chuyên gia y tế cho biết nhiệt độ cao kéo dài gây ảnh hưởng đến hầu hết các cơ quan trong cơ thể. Nguy cơ lớn nhất thuộc về người già, trẻ nhỏ, lao động ngoài trời và những người có thu nhập thấp - nhóm thường không đủ khả năng trang bị các thiết bị làm mát.

Theo ước tính quốc tế, mỗi năm thế giới có khoảng 480.000 người tử vong liên quan đến nắng nóng, nhiều hơn tổng số nạn nhân của lũ lụt, động đất và bão cộng lại.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng cảnh báo hơn 200.000 người châu Âu đã tử vong do nắng nóng chỉ trong bốn năm gần đây, trong đó phần lớn hoàn toàn có thể phòng tránh nếu có các biện pháp thích ứng phù hợp.

Trong khi đó, Cơ quan Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu xác định châu Âu hiện là lục địa nóng lên nhanh nhất thế giới, với tốc độ tăng nhiệt gấp đôi mức trung bình toàn cầu kể từ thập niên 1980.

Điều hòa nhiệt độ từ "điều cấm kỵ" trở thành giải pháp cần thiết

Số ca tử vong gia tăng đang khiến cuộc tranh luận về điều hòa nhiệt độ trở nên gay gắt hơn bao giờ hết.

Khác với Mỹ hay nhiều quốc gia châu Á, điều hòa vẫn chưa phổ biến tại phần lớn châu Âu. Chỉ khoảng 20% hộ gia đình trên toàn lục địa được trang bị hệ thống làm mát. Tại Pháp, tỉ lệ này vào khoảng 25%, trong khi Tây Ban Nha, nơi khí hậu nóng hơn đạt khoảng 50%. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng này.

Phần lớn các thành phố châu Âu sở hữu hệ thống nhà ở lâu đời với kiến trúc lịch sử, khiến việc lắp đặt điều hòa gặp nhiều trở ngại kỹ thuật và chi phí cao, có thể lên tới khoảng 1.000 euro cho mỗi căn hộ. Nhiều địa phương còn áp dụng quy định nghiêm ngặt nhằm bảo tồn cảnh quan kiến trúc, hạn chế việc lắp đặt dàn nóng bên ngoài các công trình cổ.

Yếu tố môi trường cũng đóng vai trò quan trọng. Trong nhiều năm, các đảng Xanh và tổ chức bảo vệ môi trường phản đối việc phổ cập điều hòa vì lo ngại thiết bị này làm gia tăng tiêu thụ điện, phát thải khí nhà kính và góp phần tạo hiệu ứng đảo nhiệt đô thị khi thải khí nóng ra môi trường xung quanh.

Thay vào đó, họ khuyến khích các giải pháp như tăng diện tích cây xanh, cải tạo vật liệu xây dựng, thông gió tự nhiên và quy hoạch đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, thực tế của đợt nắng nóng lịch sử đã khiến nhiều quan điểm bắt đầu thay đổi.

Chính phủ Pháp vừa công bố gói đầu tư khẩn cấp trị giá 100 triệu euro nhằm lắp đặt điều hòa cho các bệnh viện sau khi nhiều cơ sở y tế gặp khó khăn trong điều trị bệnh nhân.

Lãnh đạo đảng Sinh thái Pháp Marine Tondelier cũng thừa nhận cần phá bỏ "điều cấm kỵ" lâu nay khi khẳng định có những nơi như bệnh viện, viện dưỡng lão hay trường học không thể tiếp tục thiếu điều hòa.

Tại Anh, Thị trưởng London Sadiq Khan cũng cho rằng việc trang bị hệ thống làm mát cho trường học và bệnh viện gần như sẽ trở thành điều không thể tránh khỏi trong tương lai.

Cuộc chiến giữa bảo vệ khí hậu và bảo vệ con người

Bên cạnh vấn đề kỹ thuật, điều hòa nhiệt độ đang trở thành chủ đề chính trị gây chia rẽ sâu sắc tại nhiều quốc gia châu Âu.

Ở Pháp, lãnh đạo đảng cực hữu Marine Le Pen cam kết nếu đắc cử tổng thống năm 2027 sẽ triển khai một "kế hoạch điều hòa quy mô lớn" trên toàn quốc. Đề xuất bao gồm gói vay ưu đãi khoảng 20 tỉ euro nhằm hỗ trợ từ 30 đến 40 triệu hộ gia đình lắp đặt điều hòa.

Theo bà Le Pen, công nghệ điều hòa hiện đại không phải là nguyên nhân chính gây nóng lên toàn cầu và không nên bị xem như "kẻ thù" của môi trường. Ngược lại, các đảng trung tả và cánh tả tiếp tục kêu gọi ưu tiên các giải pháp thích ứng bền vững hơn.

Tại thành phố Ghent của Bỉ, chính quyền địa phương khuyến nghị người dân hạn chế sử dụng điều hòa và đưa ra thông điệp gây nhiều tranh cãi: "Chiếc điều hòa tốt nhất là một cái cây." Chính quyền thậm chí còn phát miễn phí cây xanh để người dân trồng trong sân vườn nhằm giảm nhiệt tự nhiên.

Quan điểm này lập tức vấp phải phản ứng dữ dội từ phe bảo thủ, cho rằng trong điều kiện nhiệt độ vượt 40 độ C, cây xanh hay quạt điện không còn đủ sức bảo vệ sức khỏe người dân.

Trong khi tranh cãi chưa có hồi kết, đợt nắng nóng vẫn tiếp tục lan rộng. Italy duy trì cảnh báo đỏ tại 18 thành phố lớn như Rome, Milan, Venice, Florence và Bologna. Mực nước sông Po giảm mạnh khiến nước biển xâm nhập sâu vào đất liền, đe dọa nông nghiệp và hệ sinh thái.

Hungary dự báo sẽ phá kỷ lục nhiệt độ quốc gia, đồng thời nhà máy điện hạt nhân Paks phải giảm công suất vì nước sông Danube dùng để làm mát trở nên quá nóng. Tại khu vực Balkan, Croatia, Serbia, Bosnia và Herzegovina, Montenegro cùng Bắc Macedonia đều ghi nhận nhiệt độ tiến sát 40 độ C.

Đức vừa lập kỷ lục nhiệt độ mới 41,5 độ C, trong khi Đan Mạch và CH Czech cũng lần đầu tiên ghi nhận những mức nhiệt cao chưa từng có trong lịch sử quan trắc. Các nhà khoa học cảnh báo những hiện tượng này sẽ xuất hiện thường xuyên hơn khi biến đổi khí hậu tiếp tục diễn biến phức tạp.

Điều đó đồng nghĩa châu Âu sẽ phải đưa ra những quyết định khó khăn hơn trong tương lai: Tiếp tục ưu tiên các mục tiêu giảm phát thải dài hạn hay chấp nhận mở rộng sử dụng điều hòa để bảo vệ sức khỏe và tính mạng người dân trước các đợt nắng nóng ngày càng khốc liệt.

Có lẽ, câu trả lời sẽ không còn nằm ở việc lựa chọn giữa điều hòa hay cây xanh, mà là xây dựng một chiến lược thích ứng toàn diện kết hợp cả công nghệ làm mát, quy hoạch đô thị thông minh, tăng cường không gian xanh và cải tạo hạ tầng để các thành phố có thể chống chịu tốt hơn trước một khí hậu đang nóng lên nhanh hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử hiện đại.