Chợ truyền thống TP.HCM trước sức ép thương mại điện tử: Không lên mạng, khó giữ khách

Muốn giữ khách, tiểu thương không thể chỉ ngồi chờ tại sạp mà phải đưa hàng hóa lên môi trường số, đồng thời giải quyết những điểm yếu kéo dài về giá cả, nguồn gốc sản phẩm và chất lượng phục vụ.

Chợ truyền thống TP.HCM mất dần lợi thế trước thương mại điện tử

Tại nhiều chợ truyền thống ở TP.HCM, cảnh mua bán sôi động từ sáng đến chiều không còn phổ biến như trước. Một số khu vực vẫn đông khách vào buổi sáng nhưng nhanh chóng thưa người sau giờ cao điểm. Không ít sạp hàng đóng cửa hoặc chỉ mở cầm chừng.

Theo số liệu được Sở Công Thương TP.HCM công bố, đầu năm 2025, thành phố có 229 chợ truyền thống, chưa kể các chợ tạm và điểm kinh doanh tự phát. Một nguồn thống kê khác tính cả ba chợ đầu mối cho thấy thành phố có 232 chợ, gồm 229 chợ dân sinh.

Sự suy giảm sức hút của chợ diễn ra trong lúc thị trường thương mại điện tử tiếp tục mở rộng nhanh. Bộ Công Thương cho biết quy mô thương mại điện tử Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 31 tỉ USD, tăng 25,5%, chiếm khoảng 10-11% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng. Khoảng 60% dân số đã tham gia mua sắm trực tuyến.

Những con số này cho thấy sức ép đối với chợ truyền thống không còn đến riêng từ siêu thị hay cửa hàng tiện lợi. Đối thủ của tiểu thương hiện diện ngay trên điện thoại của người tiêu dùng.

Chỉ cần vài thao tác, khách hàng có thể so sánh giá, xem đánh giá, đặt hàng và nhận sản phẩm tại nhà. Nhiều sàn còn liên tục tung mã giảm giá, miễn phí vận chuyển, hoàn xu và hỗ trợ đổi trả. Đây là những lợi thế mà một sạp hàng hoạt động độc lập khó cạnh tranh nếu vẫn giữ phương thức bán hàng cũ.

Tại chợ Hoàng Hoa Thám (phường Bảy Hiền), bà Chu Thuý Quỳnh, tiểu thương kinh doanh rau, từng mô tả mức giảm sức mua bằng một so sánh cụ thể: trước đây bà bán được khoảng 10 kg cải ngọt thì nay chỉ còn khoảng 5 kg. Câu chuyện của bà Quỳnh phản ánh áp lực chung mà nhiều người bán hàng thiết yếu đang đối mặt khi lượng khách đi chợ giảm.

Thói quen của người tiêu dùng đô thị cũng đã thay đổi. Người trẻ, nhân viên văn phòng và các gia đình bận rộn thường ưu tiên kênh mua sắm tiết kiệm thời gian. Ngay cả thực phẩm tươi sống, mặt hàng từng được xem là lợi thế gần như tuyệt đối của chợ, nay cũng được bán qua ứng dụng, mạng xã hội và các dịch vụ giao hàng tức thời.

Tuy nhiên, thương mại điện tử không phải nguyên nhân duy nhất khiến chợ vắng khách.

Nhiều chợ còn tồn tại các hạn chế như cơ sở vật chất xuống cấp, lối đi chật, thiếu chỗ đậu xe, vệ sinh chưa bảo đảm, cách niêm yết giá thiếu thống nhất và tâm lý e ngại “nói thách”. Một bộ phận tiểu thương chưa chú trọng bao bì, hóa đơn, truy xuất nguồn gốc hoặc xử lý phản ánh sau bán hàng.

Khi người mua có nhiều lựa chọn hơn, những điểm yếu này trở thành lý do khiến họ rời chợ.

Bán lẻ truyền thống vẫn chiếm khoảng 67-70% thị trường nội địa trong giai đoạn 2023-2025. Nhưng trên phạm vi cả nước, số chợ đã giảm từ 8.581 chợ năm 2020 xuống còn 8.274 chợ năm 2024, tương đương mức giảm 3,6%. Trong khi đó, mạng lưới siêu thị, trung tâm thương mại và các kênh trực tuyến tiếp tục mở rộng.

Điều này cho thấy chợ chưa mất vai trò, nhưng thị phần lớn không đồng nghĩa với khả năng tồn tại lâu dài. Nếu không thay đổi, chợ có thể tiếp tục mất nhóm khách trẻ và chỉ còn phụ thuộc vào những người mua lâu năm sống quanh khu vực.

Chợ truyền thống TP.HCM phải bán cả tại sạp lẫn trên mạng

Trước áp lực của thương mại điện tử, một số chợ tại TP.HCM đã bắt đầu đưa hàng hóa lên nền tảng số.

Chợ Bến Thành là trường hợp được nhắc đến nhiều nhất. Chỉ trong năm ngày, chương trình bán hàng trực tuyến tại đây tổ chức 77 phiên livestream. Các phiên bán hàng tạo ra hơn 18.200 đơn, doanh thu khoảng 4,2 tỉ đồng và tiếp cận 81,6 triệu lượt người dùng.

Tại một phiên livestream, bà Nguyễn Phương Hiền, tiểu thương sạp mứt kẹo, bán được 94 đơn chỉ trong năm phút khi phối hợp với người sáng tạo nội dung. Kết quả này cho thấy hàng hóa trong chợ vẫn có sức hút khi được giới thiệu đúng cách và tiếp cận đúng nhóm khách hàng.

Tuy nhiên, thành công của một tuần livestream chưa thể được xem là lời giải đầy đủ.

Các phiên bán hàng tại chợ Bến Thành có sự tham gia của nhiều người nổi tiếng, nhà sáng tạo nội dung và nền tảng công nghệ. Một tiểu thương tự vận hành gian hàng trực tuyến sẽ phải đối mặt với hàng loạt công việc mới như quay video, chụp ảnh, trả lời khách, đóng gói, giao hàng, xử lý đổi trả và quản lý dữ liệu đơn hàng.

Cùng với đó, chi phí quảng cáo và phí nền tảng cũng là áp lực đáng kể. Nếu chỉ chạy theo lượt xem hoặc giảm giá để có đơn, tiểu thương có thể tăng doanh thu nhưng chưa chắc có lợi nhuận.

Chuyên gia kinh tế Lâm Minh Chánh đánh giá việc tiểu thương chợ Bến Thành phối hợp với các nhà sáng tạo nội dung để livestream là hướng đi tích cực, nhất là trong thời điểm sức mua suy giảm. Dù vậy, hiệu quả lâu dài vẫn phụ thuộc vào chất lượng hàng hóa, năng lực vận hành và khả năng giữ khách sau mỗi chương trình.

Ông Nguyễn Nguyên Phương - Phó Giám đốc Sở Công Thương TP.HCM, cho biết TP.HCM đang triển khai chiến lược phát triển thương mại giai đoạn 2026-2030, trong đó chú trọng kích cầu tiêu dùng, phát triển thương mại điện tử và thanh toán số. Thành phố sẽ tiếp tục chương trình Shopping Season nhưng phải tính toán kỹ các mức giảm giá sâu để bảo đảm đúng quy định pháp luật. Với chợ truyền thống, TP.HCM chủ trương thí điểm thanh toán không tiền mặt tại một số địa bàn, thay vì triển khai đại trà.

Theo ông, hạn chế trước đây không nằm ở tính khả thi của mô hình mà do chưa khảo sát đúng nhu cầu tiểu thương, cách làm còn dàn trải. Thành phố kỳ vọng việc phối hợp với ngân hàng, doanh nghiệp công nghệ và chính quyền địa phương sẽ giúp tiểu thương mở rộng khách hàng, thích ứng với xu hướng tiêu dùng mới.

Chị Hồng Anh, một khách hàng cho rằng, tiểu thương không nhất thiết phải rời chợ để trở thành người bán hàng online. Họ có thể dùng Zalo, Facebook, TikTok hoặc các sàn thương mại điện tử để duy trì liên hệ với khách quen, giới thiệu hàng mới và nhận đơn trước. “Khách vẫn có thể đến chợ kiểm tra sản phẩm hoặc nhận hàng; người không có thời gian có thể yêu cầu giao tận nhà”, chị Hồng Anh nói.

Dù vậy, chuyển đổi số không thể dừng ở việc đặt mã QR trước quầy hàng.

Tiểu thương cần được đào tạo về chụp ảnh sản phẩm, niêm yết giá, quản lý đơn hàng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nghĩa vụ thuế và xử lý tranh chấp. Ban quản lý chợ cần xây dựng dữ liệu về ngành hàng, nguồn cung, gian hàng và phản ánh của người tiêu dùng. Hàng hóa bán trực tuyến phải có thông tin rõ ràng về xuất xứ, chất lượng và người chịu trách nhiệm.

Theo Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, nhận định thanh toán số là một yếu tố quan trọng để mở rộng thị trường, kết nối tiểu thương với lượng khách hàng lớn hơn. Chương trình chuyển đổi số chợ truyền thống giai đoạn 2025-2030 cũng đặt mục tiêu hỗ trợ hơn một triệu tiểu thương tại 34 tỉnh, thành phố tham gia môi trường số.

Tuy nhiên, số hóa chỉ phát huy hiệu quả khi chợ cải thiện cả trải nghiệm mua sắm trực tiếp.

Chợ cần sạch hơn, dễ đi lại hơn, có khu vực giao nhận hàng, bãi đậu xe phù hợp và cách bố trí ngành hàng rõ ràng. Giá phải được niêm yết. Người mua cần có hóa đơn hoặc bằng chứng giao dịch để bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp.

Bên cạnh đó, chợ cũng không nên cạnh tranh với sàn thương mại điện tử chỉ bằng giá rẻ. Lợi thế lớn nhất của chợ là hàng tươi, khả năng kiểm tra trực tiếp, kiến thức của người bán, món ăn địa phương và mối quan hệ lâu dài giữa tiểu thương với khách hàng.

Các chợ có thể phát triển khu ẩm thực dân dã, sản phẩm đặc trưng vùng miền, tour trải nghiệm hoặc không gian giới thiệu văn hóa địa phương. Đây là những giá trị khó được thay thế hoàn toàn bằng một giao diện mua sắm trên điện thoại.

Thương mại điện tử vừa gây sức ép, vừa mở thêm cơ hội cho chợ truyền thống TP.HCM. Tiểu thương không thể chỉ bán tại sạp mà cần hiện diện trên môi trường số. Chợ muốn giữ khách phải đưa hàng hóa lên mạng, minh bạch giá cả, bảo đảm chất lượng và tạo nét riêng trong trải nghiệm mua sắm.