Chống ngập TP.HCM: Từ bị động xử lý sang quản trị dựa trên dữ liệu

Mưa lớn gặp triều cường, hệ thống thoát nước quá tải

Mưa lớn trong thời gian ngắn kết hợp triều cường ngày 30/9 khiến 12 tuyến đường xảy ra ngập, gồm Hồ Học Lãm, Tên Lửa, Phan Anh, Quang Trung, Phạm Văn Chiêu, Nguyễn Văn Khối, Lê Đức Thọ, đường song hành Quốc lộ 22, Bà Triệu, Phan Huy Ích, Phan Văn Hớn và Nguyễn Văn Quá.

Tài liệu của Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật TP.HCM cũng từng đánh giá số lượng và mức độ ngập tăng cao khi mưa lớn xảy ra đồng thời với triều cường. Các trận mưa có vũ lượng lớn có thể vượt khả năng tiêu thoát của hệ thống hiện hữu.

Trong trận mưa ngày 30/9, tình trạng này thể hiện rõ khi 79,2 mm nước mưa tập trung trong 45 phút. Theo đánh giá của Trung tâm, lượng mưa trong thời gian ngắn kết hợp triều cường ở mức +1,59 m đã vượt khả năng tiêu thoát của hệ thống cống hiện hữu.

Khi cường độ mưa lớn, nước tập trung nhanh hơn khả năng thu gom và tiêu thoát của hệ thống, nước sẽ tích tụ trên mặt đường. Nếu đầu ra của hệ thống tiếp tục bị hạn chế bởi triều cường hoặc các điểm nghẽn dòng chảy, thời gian rút nước sẽ kéo dài.

Với giao thông đô thị, ngập nước nhanh chóng chuyển thành vấn đề về năng lực lưu thông. Khi mặt đường bị ngập sâu, tốc độ phương tiện giảm, một số xe có thể chết máy. Các phương tiện phải dồn về những đoạn đường còn lưu thông được, làm năng lực thông hành của toàn mạng lưới suy giảm.

Thực tế tối 30/9, nước ngập trên đường Phan Huy Ích khiến xe buýt lưu thông qua khu vực gặp khó khăn, nước tràn vào xe. Các tuyến Tây Thạnh, Nguyễn Văn Quá cũng bị ảnh hưởng, trong khi khu vực quanh chợ Thủ Đức ngập tại nhiều tuyến đường.

Vì vậy, “tê liệt giao thông” trong một trận mưa lớn không chỉ xuất phát từ lượng nước trên mặt đường. Đó là kết quả cộng hưởng giữa nước ngập, khả năng tiêu thoát, tình trạng của từng tuyến đường và khả năng phân tán dòng xe trong mạng lưới.

Điểm nghẽn hạ tầng và bài toán chống ngập theo lưu vực

Theo Trung tâm Quản lý giao thông và Hạ tầng kỹ thuật, nguyên nhân chủ yếu khiến đường Phan Huy Ích ngập nặng hơn những năm trước có liên quan đến quá trình thi công Dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên.

Trong quá trình thi công, chất thải nạo vét được tập kết trong lòng kênh, làm thu hẹp dòng chảy. Khi mưa lớn, nước trong kênh dâng cao rồi xâm nhập ngược vào hệ thống cống, làm giảm khả năng tiêu thoát.

Sau khi kiểm tra, Trung tâm yêu cầu chủ đầu tư khẩn trương thanh thải các chướng ngại vật trong lòng kênh để bảo đảm dòng chảy và khả năng tiêu thoát nước. Chủ đầu tư đã cam kết thực hiện; Trung tâm sẽ phối hợp với Phòng Kiểm tra chuyên ngành - Sở Xây dựng tiếp tục kiểm tra hiện trường và xử lý nếu việc khắc phục chậm được thực hiện.

Bên cạnh đó, Trung tâm cho biết một số dự án khác cũng tác động đến khả năng tiêu thoát nước tại khu vực Gò Vấp cũ, trong đó có Dự án cải tạo hệ thống cống thoát nước đường Nguyễn Văn Khối, Lê Văn Thọ.

Trước mắt, TP.HCM đã triển khai các trạm bơm di động, trạm bơm cố định và vận hành các cống kiểm soát triều để tăng khả năng tiêu thoát nước. Lực lượng chức năng được bố trí tại các điểm ngập để phân luồng giao thông, cảnh báo, vớt rác và hỗ trợ người dân. Tại một số điểm ngập cục bộ như Lương Định Của, Bình Quới, khu dân cư An Phú, đường R12 và khu vực chân cầu Thủ Thiêm, máy bơm di động và xe hút nước được tăng cường.

Tại hội thảo về chống ngập và thoát nước trong phát triển đô thị ngày 15/9, Sở Xây dựng TP.HCM cho biết thành phố đang chịu tác động đồng thời của thời tiết cực đoan, triều cường, nước biển dâng và sụt lún đất. Hệ thống kênh rạch, cống thoát nước và trạm bơm chưa đồng bộ, trong khi quá trình đô thị hóa làm giảm không gian trữ nước.

Điều này cho thấy chống ngập không thể chỉ xử lý từng “rốn ngập” riêng lẻ. Một tuyến đường có thể được nâng cấp, nhưng nếu nước không có đường thoát ở hạ lưu hoặc khu vực tiếp nhận đã quá tải, nguy cơ ngập vẫn còn.

Định hướng được đưa ra là chuyển từ tư duy “thoát nước nhanh” sang “quản lý rủi ro ngập tích hợp”, kết hợp các lớp bảo vệ, thích ứng và giảm thiểu thiệt hại. Trong đó có các giải pháp như hồ điều hòa, không gian trữ nước, cống kiểm soát triều và trạm bơm.

Bài toán này cũng gắn trực tiếp với giao thông. Đường phố vừa là nơi xe cộ lưu thông, vừa là một phần của không gian đô thị chịu tác động của hệ thống thoát nước. Khi một tuyến đường ngập, khả năng lưu thông giảm; khi nhiều tuyến cùng ngập, các tuyến còn lại phải gánh thêm lưu lượng.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý nước sau mỗi trận mưa mà còn phải bảo đảm các dự án hạ tầng đang thi công không tạo thêm điểm nghẽn mới.

Riêng với đường Lương Định Của, Sở Xây dựng TP.HCM đã yêu cầu Công ty TNHH MTV Khu Bắc Thủ Thiêm, chủ đầu tư, khẩn trương xử lý tình trạng ngập trên đoạn từ đường Trần Não đến đường N3, phường An Khánh.

Đoạn đường dài gần 500 m bị ngập trong những ngày mưa lớn, trong khi mặt đường có nhiều ổ gà, ổ voi, khiến người dân gặp khó khăn khi đi lại, nhiều phương tiện chết máy. Sở Xây dựng yêu cầu chủ đầu tư không để công trình ảnh hưởng đến điều kiện đi lại và an toàn của người dân.

Đối với việc thi công tuyến đường D1 thuộc dự án, chủ đầu tư phải xây dựng phương án tổ chức giao thông và phương án thoát nước trong suốt thời gian thi công. Trung tâm Quản lý giao thông và Hạ tầng kỹ thuật được giao phối hợp với chủ đầu tư để theo dõi việc thực hiện.

Từ một trận mưa lớn, những điểm yếu của hạ tầng được bộc lộ đồng thời: cường độ mưa vượt khả năng tiêu thoát trong thời gian ngắn, triều cường làm giảm khả năng thoát nước, một số công trình thi công ảnh hưởng dòng chảy và khi đường ngập, năng lực giao thông lập tức suy giảm.