'Chứng khoán có Luật Chứng khoán thì tài sản mã hóa cũng nên có luật riêng'

Tại một sự kiện mới đây, đại diện Ủy ban Chứng khoán nhà nước cho biết dự thảo nghị quyết về thí điểm thị trường tài sản mã hóa dự kiến được trình Chính phủ trong tháng 8. Trong đó, dự kiến sẽ trao quyền lớn cho các tổ chức lựa chọn tài sản mã hóa để niêm yết và giao dịch.

Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TGS xoay quanh vấn đề này.

Tài sản mã hóa không còn “lơ lửng trong vùng xám pháp lý”

- Dự thảo Nghị quyết thí điểm thị trường tài sản mã hóa sẽ được trình cấp có thẩm quyền trong tháng 8. Trong đó, sàn giao dịch tài sản số dự kiến được thí điểm thành lập. Ông đánh giá thế nào về điều này?

- Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Việc chủ động xây dựng khuôn khổ thí điểm thay vì “để thị trường tự phát triển trong vùng xám pháp lý” là tín hiệu đáng ghi nhận. Trong nhiều năm qua, thị trường tài sản mã hoá tại Việt Nam vẫn tồn tại và vận hành một cách không chính thức, với hàng triệu người dùng tham gia các sàn giao dịch quốc tế mà không có bất kỳ sự bảo hộ pháp lý nào.

Nếu triển khai đúng hướng, Việt Nam có thể đặt nền móng cho việc hình thành một thị trường tài chính số có kiểm soát, tạo thêm dư địa cho đổi mới sáng tạo, thu hút đầu tư công nghệ cao và từng bước xây dựng chủ quyền số về tài sản.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn thẳng vào thực tế rằng sàn giao dịch tài sản mã hóa không giống bất kỳ loại hình kinh doanh nào trước đây. Đây là nơi diễn ra các hoạt động định giá, mua bán, lưu trữ, thậm chí là phát hành các loại tài sản phi truyền thống – phần lớn không được hậu thuẫn bởi tài sản hữu hình, cũng không nằm trong hệ thống tài chính chính thức.

Điều này đồng nghĩa với việc nếu không có hành lang pháp lý rõ ràng, một sàn giao dịch “thí điểm” hoàn toàn có thể trở thành nơi trung chuyển rửa tiền, tài trợ tội phạm công nghệ cao hoặc đơn giản là nơi đầu cơ mà không ai chịu trách nhiệm.

Do đó, bên cạnh việc cho phép, dự thảo cần song song thiết lập các điều kiện ràng buộc pháp lý cụ thể, bao gồm: Điều kiện kỹ thuật - công nghệ bắt buộc đối với sàn; quy định về vốn điều lệ tối thiểu; cơ chế lưu ký tài sản và đảm bảo thanh khoản; trách nhiệm pháp lý khi xảy ra rủi ro hoặc tranh chấp; sự giám sát của các cơ quan chuyên môn như Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Bộ Công an.

Cần hiểu rằng thí điểm không có nghĩa là “thử nghiệm trong vô trách nhiệm”. Bất kỳ tổ chức nào tham gia sàn giao dịch tài sản mã hóa, dù với tư cách vận hành, phát hành hay trung gian, cũng phải đặt mình trong một hệ quy chiếu trách nhiệm rõ ràng, minh bạch và có thể truy cứu.

- Cơ quan quản lý sẽ trao quyền lớn hơn cho các tổ chức cung cấp dịch vụ tự chọn loại tài sản mã hóa để niêm yết và giao dịch trên sàn. Theo ông, việc lựa chọn sản phẩm được niêm yết nên theo những tiêu chí gì?

- Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Cơ quan quản lý vẫn phải thiết lập tối thiểu một “bộ tiêu chuẩn pháp lý” mang tính bắt buộc, với các nội dung cốt lõi sau:

Thứ nhất là tính hợp pháp và nguồn gốc phát hành minh bạch: Tài sản mã hóa được niêm yết cần có whitepaper công khai, thông tin rõ ràng về đội ngũ sáng lập, tổ chức phát hành, và không có dấu hiệu vi phạm luật pháp tại quốc gia gốc hoặc các thị trường lớn.

Thứ hai là vốn hóa và tính thanh khoản tối thiểu: Không thể niêm yết những token chỉ được giao dịch nội bộ, không có thị trường thứ cấp hoặc thanh khoản dưới chuẩn. Cần xác định một ngưỡng vốn hóa và khối lượng giao dịch trung bình toàn cầu, nhằm loại bỏ các token “ma” hoặc token có dấu hiệu thao túng giá.

Thứ ba là kiểm toán mã nguồn và bảo mật: Token niêm yết phải được kiểm toán độc lập về mã nguồn (smart contract), đảm bảo không có lỗ hổng kỹ thuật dẫn đến tấn công, rút tài sản bất hợp pháp. Việc này đặc biệt quan trọng đối với các token vận hành trên blockchain riêng hoặc nền tảng DeFi.

Thứ tư là phân loại pháp lý rõ ràng: Trước khi niêm yết, sàn phải xác định loại hình pháp lý của token: Utility token (mã thông báo tiện ích); Security token (mã thông báo đầu tư); Stablecoin (tiền số ổn định giá trị). Mỗi loại cần tuân thủ các tiêu chí riêng biệt theo quy định của cơ quan quản lý, ví dụ security token cần báo cáo phát hành như chứng khoán.

Ngoài ra, những token mang dấu hiệu thay thế tiền pháp định, quảng bá mô hình đa cấp tài chính, hoặc nằm trong danh mục bị cấm giao dịch của Ngân hàng Nhà nước phải được loại trừ ngay từ đầu. Sàn không thể “lách luật” dưới danh nghĩa thử nghiệm.

Song song đó, cơ quan quản lý cần thiết lập cơ chế hậu kiểm liên tục, đánh giá rủi ro định kỳ với danh mục token đang được niêm yết. Sàn giao dịch phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu lựa chọn các token có yếu tố gian lận, lừa đảo hoặc gây tổn thất nghiêm trọng cho nhà đầu tư.

- Thực tế có khá nhiều sàn giao dịch tài sản mã hóa trên thế giới và chúng đều xuyên biên giới, việc giao dịch khá dễ dàng. Vậy làm sao để người dùng giao dịch trên sàn của Việt Nam?

- Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Người dùng tài sản mã hóa không chỉ tìm nơi có phí giao dịch thấp hay giao diện đẹp, mà còn quan tâm sâu sắc đến 3 yếu tố cốt lõi: An toàn tài sản, tự do chuyển đổi (rút, nạp, quy đổi linh hoạt), cơ chế xử lý rủi ro rõ ràng nếu xảy ra tranh chấp, mất mát…

Hiện nay, người Việt giao dịch trên sàn quốc tế hầu như không có công cụ pháp lý bảo vệ. Khi mất tài sản, người dùng chỉ còn cách “than thở trên diễn đàn” vì các sàn này nằm ngoài thẩm quyền xét xử và giám sát của Việt Nam.

Sàn Việt Nam nếu được thiết kế bài bản có thể biến điểm yếu của sàn quốc tế thành lợi thế cạnh tranh. Nhưng điều đó không thể chỉ bằng tuyên bố, mà phải hiện thực hóa bằng chính sách pháp lý cụ thể.

Theo đó, phải xây dựng khung pháp lý rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của người dùng, nhà phát hành và sàn; có cơ chế xử lý tranh chấp bằng trọng tài, tòa án hoặc trung gian tài chính độc lập và sự vào cuộc thực chất của cơ quan nhà nước trong kiểm toán, hậu kiểm, giám sát hoạt động sàn.

Việc thí điểm mà thiếu hệ sinh thái bảo vệ pháp lý sẽ khiến người dùng coi sàn nội chỉ như “bản sao yếu ớt” của sàn quốc tế. Nhưng nếu làm tốt, đây sẽ là cơ hội để xây dựng một nền tảng tài chính số có chủ quyền, bền vững và đặt lợi ích người dùng làm trọng tâm.

Cần luật riêng về tài sản số

- Với việc thông qua Luật Công nghiệp công nghệ số, bước đầu Việt Nam đã có nền tảng về hành lang pháp lý đối với lĩnh vực này. Tuy nhiên, để hoàn thiện pháp lý cho lĩnh vực này còn một chặng đường dài. Ông có khuyến nghị gì để hoàn thiện pháp lý cho lĩnh vực này không?

- Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Việc thông qua Luật Công nghiệp công nghệ số là bước đi đáng ghi nhận, thể hiện tầm nhìn chiến lược của Việt Nam trong việc định hình một nền kinh tế số có chủ quyền. Tuy nhiên, luật này mới chỉ tạo dựng phần khung, còn để vận hành được một thị trường tài sản mã hóa minh bạch, hiệu quả, an toàn, Việt Nam còn một chặng đường dài.

Theo đó, tài sản mã hóa không thể tiếp tục “lơ lửng” trong vùng xám giữa tài sản - chứng khoán - hàng hóa - dữ liệu. Việt Nam cần phân loại tài sản số (cryptocurrency, token tiện ích, tài sản số hóa…), từ đó xác lập chế độ pháp lý đặc thù cho từng loại: quyền sở hữu, phương thức giao dịch, thuế, kế toán, thừa kế...

Chỉ khi tài sản mã hóa được thừa nhận địa vị pháp lý rõ ràng, các giao dịch trên sàn mới có thể thực thi, bảo vệ và giải quyết tranh chấp theo đúng tinh thần pháp quyền.

Giống như thị trường chứng khoán cần Luật Chứng khoán, tài chính ngân hàng cần Luật Các tổ chức tín dụng, thì tài sản số cũng cần một đạo luật chuyên ngành riêng biệt, không thể chỉ “gửi nhờ” trong luật công nghệ hay dân sự.

Đạo luật này cần quy định: Điều kiện cấp phép, thu hồi, giám sát sàn tài sản số; nghĩa vụ báo cáo, kiểm toán, bảo mật dữ liệu người dùng; cơ chế xử lý vi phạm, gian lận, thao túng; trách nhiệm giải trình, quản lý rủi ro, phòng chống rửa tiền.

Song song đó, cần phải gắn quản lý pháp lý với công nghệ giám sát theo thời gian thực. Pháp luật không thể “chạy theo” công nghệ bằng nghị định, thông tư chậm chạp. Muốn quản lý hiệu quả tài sản số, cần kết hợp giữa hành lang pháp lý truyền thống và các công cụ công nghệ số hóa quản lý.

Việc áp dụng AI để phát hiện giao dịch bất thường, hệ thống quản lý định danh số (e-KYC), cơ chế giám sát thông minh sẽ giúp cơ quan quản lý theo sát thị trường theo thời gian thực, thay vì chỉ phản ứng sau khi rủi ro đã xảy ra.

Ngoài ra, Việt Nam cũng không thể kỳ vọng thu hút dòng vốn, nhân tài, và đổi mới sáng tạo nếu chỉ “nhìn sang các nước” để điều chỉnh luật. Đây là lúc cần một tư duy pháp lý tiên phong, tạo môi trường thử nghiệm (sandbox), cơ chế miễn trừ có điều kiện cho startup công nghệ...

Đối với thị trường tài sản mã hóa, pháp lý chính là hạ tầng niềm tin, là “tài sản công” mà cả xã hội cùng thụ hưởng. Việt Nam đã đi những bước đầu tiên, nhưng để đi xa hơn, cần chuyển mình từ “tư duy kiểm soát” sang tư duy kiến tạo, đồng hành, dẫn dắt. Chỉ khi đó, tài sản mã hóa mới thực sự trở thành động lực tăng trưởng dài hạn cho nền kinh tế số Việt Nam.

- Xin cảm ơn ông!