Chuyên gia chia sẻ cách bảo vệ tâm lý trẻ em trước bão thông tin độc hại

Những vụ việc gây rúng động dư luận cùng sự lan truyền chóng mặt của các nội dung bạo lực cực đoan đã dấy lên mối lo ngại sâu sắc về an toàn tâm lý của trẻ em trên không gian mạng. Đề xuất hạn chế trẻ em dưới độ tuổi nhất định sử dụng mạng xã hội được đưa ra tại nghị trường Quốc hội đang được xem xét như một giải pháp quyết liệt.

Sự lan truyền nhanh chóng của các hình ảnh và thông tin bạo lực cực đoan trên không gian mạng đang đặt ra một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng về sức khỏe tâm thần của trẻ em ở mọi lứa tuổi. Đặc biệt những ngày qua, thông tin về "tài liệu PDF 88 trang"- thông tin được cơ quan chức năng khẳng định là cực độc lan tràn trên mạng xã hội. Các chuyên gia tâm lý học cảnh báo rằng việc tiếp xúc với nội dung gây sốc không chỉ gây sợ hãi nhất thời mà còn dẫn đến những tổn thương kéo dài và làm tăng nguy cơ hình thành các hành vi lệch chuẩn.

Trong bối cảnh đó, Thạc sĩ Đỗ Thị Trang, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Học đường, đã chia sẻ với Một Thế Giới những phân tích chuyên sâu về mức độ nhạy cảm của trẻ theo từng giai đoạn phát triển và đề xuất chiến lược bảo vệ thiết thực cho gia đình, nhà trường.

Cảm xúc theo độ tuổi

Thạc sĩ Đỗ Thị Trang nhấn mạnh rằng ở mỗi giai đoạn phát triển, trẻ em đều có cách tiếp nhận và phản ứng tâm lý rất khác nhau trước các kích thích tiêu cực.

Ở lứa tuổi mầm non (3–6 tuổi), trẻ là nhóm dễ tổn thương nhất. Do tư duy trực quan, trẻ chưa thể phân biệt rạch ròi giữa thật và giả, trong khi trí nhớ hình ảnh lại rất mạnh, dễ kích hoạt phản ứng hoảng loạn như bám dính người lớn, ác mộng, hoặc sợ bóng tối.

Khi bước sang lứa tuổi tiểu học (6–11 tuổi), trẻ đã hình thành tư duy logic ban đầu, nhưng sự phong phú của trí tưởng tượng khiến các em dễ phóng đại mức độ nguy hiểm, dẫn đến lo âu dự đoán, than đau bụng hoặc đau đầu, và liên tục hỏi đi hỏi lại để tìm sự trấn an.

Đến lứa tuổi trung học (12–18 tuổi), mặc dù trẻ có khả năng nhận thức tốt hơn, nhưng sự tái cấu trúc mạnh của bộ não khiến hệ cảm xúc trở nên nhạy cảm. Trẻ thường đối mặt với các vấn đề nghiêm trọng như mất ngủ, lo âu, thu mình, bộc phát cảm xúc hoặc thậm chí xuất hiện các hành vi nguy cơ do khả năng tự điều tiết cảm xúc chưa ổn định.

Tổn thương kéo dài và nguy cơ bắt chước

Thạc sĩ Trang đánh giá, việc trẻ tiếp xúc với các hình ảnh hoặc mô tả chi tiết về bạo lực không chỉ gây sợ hãi nhất thời mà còn tạo ra những tổn thương tâm lý sâu sắc, kéo dài, bao gồm rối loạn giấc ngủ, lo âu chia ly, ám ảnh né tránh, hoặc các phản ứng căng thẳng sau sang chấn. Trẻ cũng có thể thay đổi hành vi rõ rệt, trở nên cáu gắt, thu mình, giảm hứng thú học tập và hình thành những niềm tin méo mó về sự an toàn của thế giới xung quanh.

Đáng lưu ý, nguy cơ trẻ bắt chước hoặc học theo hành vi lệch chuẩn là hoàn toàn có thật. Hiện tượng này chịu tác động của cơ chế học tập qua quan sát, sự giảm mẫn cảm khi tiếp xúc nhiều lần khiến hành vi bạo lực bị "bình thường hóa" trong nhận thức, cùng với tính bốc đồng và thiếu điều tiết cảm xúc của lứa tuổi. Việc xem thường xuyên các nội dung rùng rợn còn dẫn đến hiện tượng giảm nhạy cảm với bạo lực, làm suy giảm khả năng đồng cảm và khiến trẻ trở nên chai lì hoặc thờ ơ trước nỗi đau của người khác.

Nguyên tắc trò chuyện và xử lý khủng hoảng

Khi trò chuyện với trẻ về các vụ án nghiêm trọng, cha mẹ và giáo viên cần ưu tiên sự an toàn tâm lý. Việc trao đổi nên được thực hiện bằng cách nói trung tính, tập trung vào sự kiện chính và các bài học về an toàn cá nhân, không mô tả chi tiết gây ám ảnh. Người lớn cần khuyến khích trẻ đặt câu hỏi và bộc lộ cảm xúc, giúp trẻ giải tỏa lo âu và kiểm tra lại nhận thức của mình.

Khi trẻ thể hiện sự sợ hãi hoặc ám ảnh, người lớn cần phản ứng bằng thái độ bình tĩnh, lắng nghe và tôn trọng cảm xúc để trẻ cảm thấy được thấu hiểu. Cha mẹ nên giải thích ngắn gọn, chính xác và hướng trẻ vào các hoạt động thư giãn như hít thở sâu, đọc sách. Nếu nỗi sợ kéo dài, trẻ mất ngủ hoặc tránh né quá mức các hoạt động thường ngày, cần tìm đến chuyên gia tâm lý.

Vai trò của nhà trường và chiến lược Giám sát

Chuyên gia khuyến nghị cha mẹ cần tăng cường mức độ giám sát nội dung trẻ tiếp cận, nhưng phải thực hiện theo cách tôn trọng và hỗ trợ, theo nguyên tắc "đồng hành chủ động". Giám sát cần linh hoạt: trực tiếp và có giới hạn thời gian cho trẻ nhỏ, chuyển sang cùng thảo luận và thiết lập thỏa thuận cho trẻ lớn.

Về phía nhà trường, chuyên gia Đỗ Thị Trang nêu ra giải pháp cần trở thành "vùng đệm an toàn" bằng cách tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề như “Ứng phó tin tức tiêu cực trên mạng xã hội”, “Kỹ năng chọn lọc thông tin” và triển khai tư vấn tâm lý cá nhân hoặc nhóm nhỏ để hỗ trợ học sinh bị ảnh hưởng. Giấc ngủ là chỉ báo rất nhạy, do đó, phụ huynh cần đặc biệt chú ý đến các dấu hiệu như sợ hãi vô cớ, giật mình, mất ngủ hoặc thay đổi hành vi bất thường vì đó là những tín hiệu cần can thiệp sớm.

Giải pháp chính sách: Thay thế cấm đoán bằng đồng hành

Về đề xuất cấm hoàn toàn trẻ em tiếp xúc với mạng xã hội, chuyên gia đánh giá rằng biện pháp này không khả thi và hiệu quả tâm lý hạn chế. Biện pháp cấm có thể khiến trẻ tìm cách tiếp cận bí mật, tăng sự tò mò và thiếu cơ hội học cách tự điều chỉnh.

Thay vì cấm toàn diện, chiến lược hiệu quả hơn là triển khai đồng hành, giáo dục kỹ năng số và kiểm soát nội dung xấu độc, kết hợp giữa gia đình, nhà trường và cơ quan quản lý. Ở mức gia đình, cha mẹ cần áp dụng giám sát mềm, giải thích rõ ràng mục tiêu là bảo vệ tâm lý, không phải kiểm soát quyền tự do của trẻ. Nhà trường cần lồng ghép các chủ đề về sức khỏe tâm lý và kỹ năng an toàn mạng vào chương trình chính khóa. Sự phối hợp này không chỉ giúp trẻ được bảo vệ khỏi rủi ro trực tiếp, mà còn giúp các em phát triển khả năng tự chủ, phản biện và tự bảo vệ bản thân trong một thế giới số đầy biến động.