Có một 'Mourinho mặc váy' giữa làng bóng đá châu Âu

Giữa khung cảnh sang trọng của một khách sạn tại Malaga, Tây Ban Nha, nơi quy tụ hàng trăm những cái đầu đầy toan tính của giới chuyển nhượng bóng đá toàn cầu, Helena Costa nổi bật lên như một đóa hoa hồng gai góc giữa rừng gươm giáo. Bà đứng đó, mỉm cười nhẹ nhàng khi nhắc lại biệt danh mà giới truyền thông Bồ Đào Nha đã gán cho mình hơn một thập kỷ trước: "Mourinho mặc váy". Với nhiều người, đó có thể là một sự so sánh khập khiễng, thậm chí mang chút sắc thái mỉa mai của định kiến giới.

Nhưng với Costa, người phụ nữ 47 tuổi đang nắm giữ cương vị Giám đốc thể thao tại Estoril - một đội bóng đang thi đấu ở giải vô địch quốc gia Bồ Đào Nha, đó là một lời nhắc nhở về chặng đường chông gai mà bà đã đi qua. Helena Costa không chỉ là một cái tên, bà là một biểu tượng của sự phá vỡ, một người phụ nữ đã đơn độc đập tan những trần kính vô hình tại những nơi mà quyền bình đẳng giới vẫn còn là một khái niệm xa xỉ như Qatar hay Iran, để rồi hôm nay, bà trở thành người phụ nữ duy nhất trên thế giới giữ ghế Giám đốc thể thao trong môi trường bóng đá nam chuyên nghiệp đỉnh cao.

Bản lĩnh thép sau nụ cười và cú hích lịch sử tại nước Pháp

Câu chuyện về Helena Costa không bắt đầu từ những thảm cỏ xanh mượt hay những văn phòng máy lạnh, mà nó khởi nguồn từ khát vọng khẳng định vị thế của phái yếu trong một thế giới vốn được mặc định dành cho đàn ông. Biệt danh "Mourinho mặc váy" xuất hiện vào thời điểm Costa trở thành người phụ nữ đầu tiên được bổ nhiệm làm HLV của một đội bóng nam chuyên nghiệp tại Pháp - CLB Clermont Foot vào năm 2014. Khi ấy, Jose Mourinho đang ở đỉnh cao danh vọng, và việc gán tên ông cho một nữ HLV vừa là sự thừa nhận tài năng, vừa là sự tò mò xen lẫn hoài nghi của công chúng.

Tuy nhiên, ít ai biết rằng mối lương duyên giữa họ không chỉ dừng lại ở một cái biệt danh. Costa bắt đầu sự nghiệp huấn luyện tại lò đào tạo trẻ của Benfica vào cuối những năm 1990, ngay trước khi Mourinho tiếp quản đội một. Bà từng sang Chelsea để học hỏi mô hình đào tạo trẻ khi "Người đặc biệt" đang làm mưa làm gió tại London. Mourinho có thể là người mở ra những cánh cửa về tư duy chiến thuật, nhưng chính Costa mới là người phải tự mình đạp đổ những cánh cửa đóng kín của định kiến để bước vào.

Sự kiện chấn động tại Clermont Foot năm 2014 là minh chứng rõ nét nhất cho cá tính mạnh mẽ và lòng tự trọng nghề nghiệp của Costa. Việc bổ nhiệm bà khi ấy đã tạo ra một cơn địa chấn truyền thông toàn cầu, từ Brazil, Mexico cho đến Trung Quốc, Nhật Bản, điện thoại của bà không lúc nào ngơi nghỉ. Cả cựu chủ tịch FIFA Sepp Blatter và HLV Arsene Wenger đều ca ngợi đây là một bước tiến lịch sử của nhân loại. Thế nhưng, giấc mơ ấy nhanh chóng biến thành cơn ác mộng. Chỉ sau sáu tuần ngắn ngủi, Costa tuyên bố từ chức. Bà không chấp nhận việc mình chỉ là một con rối truyền thông, một "bình hoa di động" để CLB đánh bóng tên tuổi trong khi quyền lực thực sự về chuyển nhượng và chuyên môn lại bị thao túng bởi những người đàn ông phía sau hậu trường.

Quyết định rời đi khi chưa kịp chỉ đạo một trận đấu chính thức nào có thể bị xem là sự thất bại trong mắt những kẻ gièm pha, nhưng với Costa, đó là chiến thắng của lòng tự trọng. Bà khẳng định rằng nếu là một người đàn ông, họ cũng sẽ hành động y hệt như vậy khi bị tước đi quyền lực tối thiểu của một HLV. Hành động dũng cảm ấy của Costa tuy đã khép lại cánh cửa tại Clermont, nhưng lại mở ra một chương mới về nhận thức: Phụ nữ làm bóng đá không cần sự thương hại hay những vị trí mang tính biểu tượng, họ cần sự tôn trọng và quyền lực thực tế. Chính sự kiên định của bà đã mở đường cho người kế nhiệm Corinne Diacre trụ lại đội bóng này suốt ba mùa giải, chứng minh rằng phụ nữ hoàn toàn đủ năng lực để chèo lái con thuyền bóng đá nam nếu được tin tưởng thực sự.

Từ những vùng đất "cấm" đến kiến trúc sư của những chiến thắng

Hành trình của Helena Costa giống như một bức tranh ghép hình phức tạp, nơi mỗi mảnh ghép được nhặt nhạnh từ khắp nơi trên thế giới, kể cả những nơi khắc nghiệt nhất đối với phụ nữ. Bà đã dành hơn một thập kỷ để tôi luyện bản thân, từ việc huấn luyện tại lò đào tạo trứ danh Benfica, lăn lộn ở các đội bóng hạng thấp, cho đến việc sang Scotland lấy bằng UEFA A và trở thành một trong những nữ tuyển trạch viên đầu tiên trên thế giới tại Celtic. Nhưng thử thách lớn nhất về mặt văn hóa phải kể đến quãng thời gian bà làm việc tại Qatar và Iran – những quốc gia mà vai trò của người phụ nữ trong thể thao vẫn còn chịu nhiều rào cản khắt khe.

Năm 2010, khi Qatar vừa giành quyền đăng cai World Cup 2022, Costa được giao nhiệm vụ xây dựng đội tuyển nữ quốc gia từ con số không tròn trĩnh. Đó là công việc khó khăn nhất trong cuộc đời bà, không phải vì chuyên môn, mà vì văn hóa. Bà phải đi đến từng trường tiểu học, đại học để tìm kiếm tài năng, tổ chức các buổi tập cho những bé gái từ 8 tuổi và quan trọng nhất là thuyết phục các bậc phụ huynh rằng con gái họ xứng đáng được chơi bóng. Bà phải làm việc trong bóng tối theo đúng nghĩa đen, không được phép chụp ảnh các cầu thủ hay công khai quá trình tập luyện vì những quy định nghiêm ngặt về hình ảnh phụ nữ. Những nỗ lực thầm lặng ấy đã đơm hoa kết trái khi bà được gặp lại những cô học trò nhỏ ngày nào tại lễ khai mạc World Cup 2022, những người phụ nữ giờ đây đã tự tin hơn nhờ trái bóng tròn.

Không chỉ dừng lại ở vai trò huấn luyện, Costa còn chứng minh năng lực xuất chúng trong lĩnh vực quản trị và tuyển trạch, lĩnh vực vốn được coi là "thánh địa" của nam giới. Bà sở hữu tấm bằng Tiến sĩ về khoa học thể thao, một nền tảng học thuật vững chắc giúp bà nhìn nhận bóng đá dưới lăng kính khoa học và logic. Tại Eintracht Frankfurt, Costa đã đóng vai trò thầm lặng nhưng quan trọng trong chiến tích vô địch Europa League mùa giải 2021-2022 của CLB Đức.

Với sự am hiểu sâu sắc về bóng đá Bồ Đào Nha, bà đã hỗ trợ đắc lực cho HLV Oliver Glasner khi đội bóng phải đối đầu với các đối thủ được dẫn dắt bởi những người đồng hương của bà. Frankfurt đã bất bại trong các trận đấu đó, một phần nhờ vào những phân tích sắc sảo và khả năng "đọc vị" đối thủ của Costa. Sau đó, bà tiếp tục khẳng định mình tại Watford với vai trò Trưởng bộ phận tuyển trạch, chèo lái đội bóng qua giai đoạn khó khăn về tài chính sau khi xuống hạng. Sự thăng tiến từ HLV, tuyển trạch viên, trưởng bộ phận tuyển trạch và giờ là Giám đốc thể thao tại Estoril là một lộ trình thăng tiến hoàn hảo, được xây dựng bằng năng lực thực sự chứ không phải sự ưu ái.

Sự cô đơn kiêu hãnh và thông điệp gửi tới tương lai

Trở lại với sự kiện của TransferRoom tại Malaga, hình ảnh Helena Costa lọt thỏm giữa khán phòng rộng lớn với 200 đến 300 đồng nghiệp nam giới là một minh chứng sống động cho thấy sự mất cân bằng giới trong bóng đá đỉnh cao vẫn còn nặng nề đến mức nào. Bà là một trong hai người phụ nữ hiếm hoi có mặt tại đó, tham gia vào những cuộc gặp gỡ chớp nhoáng kiểu "hẹn hò tốc độ" để đàm phán về tương lai của các cầu thủ. Việc nhận diện bà quá dễ dàng, không phải vì bà mặc váy, mà vì bà là ngoại lệ duy nhất trong một căn phòng toàn những bộ vest đen của đàn ông. Nhưng Costa không hề cảm thấy lạc lõng hay sợ hãi. Với bà, sự hiện diện này là một bước tiến lớn, dù lẽ ra xã hội không nên coi đó là chuyện lạ. Bà so sánh công việc của mình với nghề giáo viên, nơi giới tính không quyết định năng lực, mà quan trọng là sự hiệu quả và niềm hạnh phúc trong công việc.

Tuy nhiên, Costa cũng thừa nhận áp lực vô hình đang đè nặng lên vai mình. Bà hiểu rằng mình không chỉ làm việc cho bản thân, mà còn đang gánh vác trách nhiệm mở đường cho những người phụ nữ khác. Nếu bà thất bại, những định kiến sẽ lại trỗi dậy, cánh cửa cơ hội cho phái nữ sẽ lại khép hờ. Ngược lại, sự thành công của bà tại Estoril sẽ là lời khẳng định đanh thép nhất rằng phụ nữ có thể làm tốt, thậm chí xuất sắc ở vị trí "kiến trúc sư trưởng" của một đội bóng nam. Công việc hiện tại của bà là một guồng quay 24/7 không ngừng nghỉ, từ việc mua bán cầu thủ, quản lý ngân sách eo hẹp, phát triển tài năng trẻ cho đến những việc tỉ mỉ như thuê bác sĩ, chuyên gia vật lý trị liệu hay thậm chí là quản lý chất lượng mặt cỏ.

Trong thế giới bóng đá hiện đại, dù đã có những người phụ nữ quyền lực như Rafaela Pimenta (người đại diện của Erling Haaland) hay Mariela Nisotaki (Trưởng bộ phận tuyển dụng của Southampton), nhưng số lượng những người nắm giữ vai trò quyết định chuyên môn như Costa vẫn chỉ đếm trên đầu ngón tay. Chương trình đào tạo Giám đốc thể thao của UEFA ra mắt năm 2025 chỉ có 4 học viên nữ trên tổng số 35 người, và tất cả họ đều làm việc trong bóng đá nữ. Helena Costa, vì thế, vẫn là một kẻ lữ hành cô độc trên con đường này. Nhưng sự cô đơn ấy mang đầy vẻ kiêu hãnh.

Bà đã vượt qua sự ngăn cản của gia đình, những người từng khuyên bà không nên theo đuổi bóng đá, để giờ đây khiến người cha của mình phải tự hào tháp tùng con gái đến sân vận động. Bà cũng không ngần ngại lên tiếng ủng hộ cuộc đấu tranh vì tự do của phụ nữ Iran, những người mà bà từng gắn bó. Helena Costa không chỉ đang làm công việc của một Giám đốc thể thao, bà đang viết lại định nghĩa về vai trò của phụ nữ trong môn thể thao vua, từng ngày một, bằng chính năng lực và trái tim quả cảm của mình.