Con người đang 'say nắng' AI đang là vấn đề nghiêm trọng của xã hội

ChatGPT không còn chỉ là công cụ sửa lỗi email hay lập kế hoạch du lịch. Nhiều người đang xem nó như một người bạn tâm tình, một người bạn thân, thậm chí là… người yêu. Đã có vô số tiêu đề gây sốc về việc người dùng phải lòng chatbot, hay những bài đăng lan truyền trên diễn đàn mô tả cuộc sống tan vỡ vì AI – thậm chí có cả chatbot “cầu hôn” người dùng.

Lo ngại ấy bùng lên mạnh mẽ gần đây khi OpenAI tung ra GPT-5. Một số người dùng cho biết chatbot trở nên “lạnh lùng hơn”, thiếu đi tính cách ấm áp trước đó. Có người ví sự thay đổi này như một… cuộc chia tay. Trước phản ứng dữ dội, OpenAI đã thừa nhận và tuyên bố đang “làm cho GPT-5 trở lại thân thiện, ấm áp hơn” sau khi nhận nhiều phản hồi rằng nó quá nghiêm chỉnh.

Tuy nhiên, vấn đề không chỉ dừng ở ChatGPT. Các nền tảng AI tương tác như Character.ai đang khiến “bạn bè ảo” trở nên bình thường hóa – thậm chí phổ biến trong giới trẻ. Hàng chục ứng dụng hiện nay còn quảng bá tình bạn, tình yêu, thậm chí quan hệ tình dục với AI.

Sự gắn bó này không phải ngẫu nhiên – mà là có chủ đích

Nếu người dùng chỉ xem chatbot như một công cụ thỉnh thoảng sử dụng, họ sẽ rời đi nhanh chóng. Nhưng nếu chatbot gợi cảm giác thấu hiểu, ghi nhớ, đồng cảm, người dùng sẽ quay lại, sẵn sàng trả tiền và gắn bó lâu dài. Các lãnh đạo công nghệ đã công khai tưởng tượng về một tương lai nơi “bạn bè AI” là điều phổ biến – Mark Zuckerberg từng phát biểu như vậy vào đầu năm nay.

Và điều đó dẫn đến một bãi mìn đầy vấn đề: đạo đức, an toàn và quy định. Nhưng trước khi tranh luận chính sách, chúng ta cần định danh rõ hơn điều gì thực sự đang xảy ra: Mối quan hệ một chiều với AI là gì? Nó hình thành như thế nào? Và khi nào thì trở nên nguy hiểm?

"Parasocial relationship" là gì?

Khái niệm mối quan hệ một chiều (parasocial relationship) được hai nhà xã hội học Donald Horton và Richard Wohl đưa ra năm 1956 để mô tả sự gắn bó một chiều mà khán giả hình thành với nhân vật truyền thông. Đó là cảm giác như MC truyền hình đang nói trực tiếp với bạn – dù họ không biết bạn là ai.

Những mối quan hệ kiểu này rất phổ biến và đôi khi có lợi: mang lại cảm giác an ủi, truyền cảm hứng, hay tạo cảm giác thuộc về một cộng đồng. Tiến sĩ Gayle S. Stever – chuyên gia nghiên cứu parasocial relationships tại Đại học Bang New York – cho rằng: “Mọi thứ nếu đi quá giới hạn đều có thể trở nên không lành mạnh. Nhưng chúng ta không nên cho rằng mọi sự hâm mộ đều là bệnh lý”.

Câu hỏi đặt ra là liệu bạn có thể có mối quan hệ một chiều với chatbot? Câu trả lời ngắn là có. Nhưng AI làm cho định nghĩa kinh điển trở nên mờ nhạt. Khác với người nổi tiếng không thể phản hồi, chatbot trả lời bạn ngay lập tức. Dù ta biết rằng nó chỉ đang dự đoán từ ngữ tiếp theo, cảm giác vẫn giống như đang trò chuyện thật.

Nhiều hệ thống AI còn có khả năng ghi nhớ chi tiết, thích ứng theo sở thích người dùng, bắt chước phong cách và cảm xúc, lại sẵn sàng trò chuyện 24/7.

Theo nhà trị liệu Madina Demirbas (thuộc Hiệp hội Tâm lý Anh): “Sự kết nối ấy có vẻ như thật, nhưng thực chất không đối xứng. Phía sau nó không có trải nghiệm sống, không có cảm xúc thật – ít nhất là hiện tại”.

Thêm vào đó, thiết kế sản phẩm của các chatbot còn hướng đến việc khuyến khích sự thân mật. Demirbas chỉ ra: “Mục tiêu thường là tạo ra đủ sự quan tâm – dù nhân tạo – để khiến bạn ở lại lâu hơn”.

Mặt tích cực và tiêu cực của các mối gắn bó một chiều với AI

Khi dùng một cách có suy nghĩ, chatbot AI có thể là một không gian ít áp lực để luyện tập giao tiếp, khám phá cảm xúc, hoặc giải tỏa tâm lý. Một số người đã báo cáo những thay đổi tích cực khi sử dụng AI, kể cả trong trị liệu. Dù mối quan hệ này không thật, nhưng cảm giác gần gũi là cần thiết để đạt được hiệu quả.

Demirbas cũng nhấn mạnh: “Với một số người, AI có thể là bước đệm để quay lại kết nối với con người, thay vì thay thế hoàn toàn.”

Tiến sĩ Stever cũng đồng tình: “Hầu hết các mối quan hệ một chiều đều lành tính, đôi khi còn thúc đẩy sáng tạo, suy ngẫm, và cảm giác kết nối xã hội.”

Khi mọi thứ trở nên nguy hiểm hơn, vấn đề rõ ràng nhất là sự lệ thuộc. Chatbot AI luôn kiên nhẫn, không bao giờ cáu kỉnh và được “thiết kế” hoàn hảo theo sở thích của bạn – điều mà con người không thể làm được. Điều này có thể làm sai lệch kỳ vọng vào các mối quan hệ ngoài đời, khiến những va chạm thực tế trở nên khó chấp nhận.

Chúng ta cũng đã thấy những câu chuyện bi thảm. Tại Florida (Mỹ), mẹ của một cậu bé 14 tuổi kiện Character.AI và Google sau khi con trai cô tự tử năm 2024. Tháng 5.2025, thẩm phán liên bang cho phép vụ kiện tiếp tục, bác bỏ lập luận rằng phản hồi của chatbot là “ngôn luận được bảo vệ”.

Một trường hợp khác gây rúng động: một người đàn ông 76 tuổi suy giảm nhận thức ở New Jersey đã tử vong sau khi cố gắng đến gặp “Big sis Billie” – một chatbot gợi cảm trên Facebook Messenger mà ông tưởng là người thật. Chatbot này còn cung cấp địa chỉ, nhưng ông ngã trên đường đi và tử vong vài ngày sau.

Những người dễ tổn thương – như thanh thiếu niên, người cô đơn, người lo âu xã hội – đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi mối quan hệ với chatbot. Đây là sự kết hợp giữa điểm yếu cá nhân và thiết kế sản phẩm. Và vì đây là hiện tượng mới, hệ thống nghiên cứu và luật pháp vẫn chưa theo kịp.

Vấn đề lớn hơn: quyền lực và dữ liệu

Còn một sự mất cân bằng khác: quyền lực. Các công ty công nghệ kiểm soát “tính cách”, trí nhớ và quyền truy cập của AI. Nếu một “người bạn ảo” bị giấu sau tường phí, thay đổi thái độ sau bản cập nhật, hoặc bị tối ưu hóa để giữ bạn lại lâu hơn, bạn hầu như không có lựa chọn nào ngoài việc tiếp tục trả tiền, hoặc rời bỏ – điều này rất khó nếu bạn đã gắn bó.

Riêng tư cũng là vấn đề. Bạn không tâm sự với con người, mà đang huấn luyện một sản phẩm. Tùy vào cài đặt, nội dung bạn chia sẻ có thể bị lưu trữ và dùng để cải thiện hệ thống. Ngay cả khi bạn tắt tính năng huấn luyện, hãy cư xử như khi đăng bài lên mạng: giả định rằng nội dung có thể bị xem, lưu trữ hoặc lộ ra về sau.

Mối quan hệ một chiều là một phần tự nhiên của con người, và chatbot AI chỉ là một bước tiến nữa trong chuỗi đó. Nhưng tính tương tác, khả năng cá nhân hóa và sự hiện diện liên tục khiến mức độ gắn bó mạnh hơn nhiều. Với một số người, điều này có thể tích cực. Nhưng với người trẻ, người cô đơn hoặc dễ tổn thương, nó có thể trở thành cái bẫy.

Và điều nguy hiểm là nó có thể bắt đầu rất vô hại. Bạn mở ChatGPT chỉ để viết blog, tra công thức nấu ăn hay cần một lời động viên – và dần dần trượt vào một mối quan hệ bạn không hề tìm kiếm.

Chúng ta cần lưu ý điều này – không chỉ cho bản thân, mà còn khi quan sát con cái, người thân, bạn bè sử dụng AI. Có thể bạn sẽCó thể bạn sẽ bật cười trước những tiêu đề giật gân như: “Một người bỏ vợ để yêu chatbot?!” — nhưng sự thật là không ai miễn nhiễm trước những sản phẩm được thiết kế để trở nên không thể thay thế.

Nếu mô hình kinh doanh dựa trên việc nuôi dưỡng sự gắn bó cảm xúc, thì chúng ta phải lường trước rằng hiện tượng này sẽ ngày càng phổ biến — và phải tỉnh táo đề phòng.