Cuộc viễn chinh xuyên thế kỷ: Vì sao nước Mỹ phải mất hơn 3 thập kỷ để thực sự yêu bóng đá? (P.1)

Từ những định kiến văn hóa, cú sụp đổ của NASL đến sự ra đời của MLS, sức hút của Messi và cuộc cách mạng truyền hình, hành trình bóng đá chinh phục nước Mỹ kéo dài qua nhiều thế hệ. Loạt bài hai kỳ nhìn lại quá trình soccer từ một “kẻ ngoại lai” từng bị hoài nghi trở thành một phần ngày càng rõ nét trong đời sống thể thao Mỹ trước World Cup 2026.

Kỳ 1: Người Mỹ từng từ chối bóng đá như thế nào?

Bài viết phân tích chuyên sâu dựa trên cuộc đối thoại giữa ký giả Gemma Ware (The Conversation) và Giáo sư John Sloop đến từ ngành Nghiên cứu Truyền thông tại Đại học Vanderbilt (Nashville, Tennessee), đồng thời là nhà nghiên cứu lịch sử bóng đá và văn hóa cổ động viên tại Mỹ.

Tháng 7/1994, dưới cái nắng đổ lửa của sân vận động Rose Bowl ở Pasadena (California, Mỹ), Roberto Baggio bước đến trước chấm phạt đền. Cả nước Ý nín thở, cả thế giới túc cầu dõi theo. Một cú sút vọt xà. Baggio cúi đầu bất lực, để lại sau lưng làn sóng ăn mừng cuồng nhiệt của người Brazil và sự ngơ ngác của hơn 94.000 khán giả trực tiếp chứng kiến tại khán đài.

Đó là trận chung kết của một kỳ World Cup lịch sử - giải đấu cho đến nay vẫn giữ kỷ lục vô tiền khoáng hậu về lượng khán giả đến sân trong lịch sử FIFA World Cup. Điều này được FIFA và tổ chức Guinness công nhận với gần 3,6 triệu lượt khán giả đến sân (trung bình gần 69.000 người/trận).

Nhưng đằng sau các con số thống kê hoành tráng là một sự thật trớ trêu: Đối với phần lớn người Mỹ thời bấy giờ, môn bóng đá (mà họ gọi là soccer) chỉ là món ăn lạ lẫm, là sự tò mò mang tính nhất thời hơn là một tình yêu đích thực.

Vé rẻ, các sân vận động khổng lồ của môn bóng bầu dục (American football) được tận dụng và mục đích của khán giả Mỹ khi đó đổ xô đến khán đài là để tham dự một “lễ hội quốc tế”, thay vì môn thể thao mà họ thấu hiểu.

Hơn 30 năm sau, World Cup 2026 quay trở lại Bắc Mỹ với diện mạo hoàn toàn mới, bức tranh nhạt nhòa năm xưa được thay bằng một thực tế hoàn toàn khác. Bóng đá không còn là "kẻ ngoại lai" gõ cửa nước Mỹ; nó đã cắm rễ sâu sắc, sở hữu một lượng người hâm mộ khổng lồ, trung thành và am tường nó.

Để hiểu được hành trình từ “sự hiếu kỳ” trở thành “tình yêu” của người Mỹ với môn thể thao vua, hãy cùng lật lại những trang sử đầy thăng trầm, những xung đột văn hóa sâu sắc và cả những chiến lược kinh tế bền bỉ kéo dài hơn 3 thập kỷ qua.

Bản ngã người Mỹ và bóng ma của chủ nghĩa ngoại lệ

Để hiểu tại sao bóng đá lại mất nhiều thời gian đến vậy để chinh phục nước Mỹ, trước hết phải hiểu về khái niệm "Chủ nghĩa Ngoại lệ Mỹ" (American Exceptionalism) trong thể thao.

Theo Giáo sư John Sloop, lịch sử của bóng đá tại Mỹ thực chất bắt đầu từ rất sớm. Nước Mỹ tiếp nhận môn thể thao này từ Anh trước nhiều quốc gia khác trên thế giới. Tuy nhiên, sự phát triển của nó nhanh chóng bị bóp nghẹt bởi một tư tưởng văn hóa mạnh mẽ vào cuối thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20. Người Mỹ muốn tự định hình bản sắc thông qua những trò chơi do họ phát minh hoặc cải tiến như bóng chày (baseball), bóng rổ (basketball) và bóng bầu dục (American football).

Trong suốt nhiều thập kỷ, dưới góc nhìn của trào lưu "Cơ đốc giáo cơ bắp" (Muscular Christianity) và tư tưởng bài ngoại, bóng đá bị xem là một môn thể thao "mềm yếu", "thiếu va chạm nảy lửa" và tệ hơn, nó bị gắn mác là trò chơi của dân nhập cư, thuộc về một thế giới bên ngoài biên giới nước Mỹ. "Nó dường như biến mất hoàn toàn khỏi bản đồ thể thao đại chúng", Giáo sư Sloop nhận định.

Bóng đá chỉ tồn tại âm thầm, bền bỉ qua nhiều thế hệ nhờ vào huyết mạch và sự quyết tâm của các cộng đồng nhập cư. Nhìn vào danh sách các nhà vô địch US Open Cup (Cúp Quốc gia Mỹ) những năm 1940 - 1950, sẽ dễ thấy những cái tên mang đậm tính gốc gác như các câu lạc bộ của người Đức, người Ukraine hay người Hungary tị nạn sau cuộc cách mạng Budapest…

Chính những con người xa xứ này đã giữ cho ngọn lửa bóng đá không bị tắt trên đất Mỹ, dù họ cũng vô tình khiến phe bảo thủ bản địa càng có lý do để cô lập môn thể thao này, coi nó là kẻ ngoại lai.

Sự hào nhoáng bong bóng của thập niên 1970

Sự trỗi dậy mang tính thương mại đầu tiên của bóng đá Mỹ diễn ra vào giữa thập niên 1960 và đỉnh cao là thập niên 1970 với sự ra đời của Giải bóng đá Bắc Mỹ (NASL). Đây là một chương vừa huy hoàng vừa điên rồ trong lịch sử thể thao xứ cờ hoa.

Khi các nhà đầu tư Mỹ nhận ra tiềm năng thương mại của bóng đá, họ quyết định làm những gì người Mỹ giỏi nhất: Biến nó thành một buổi trình diễn giải trí hào nhoáng, đậm chất Hollywood.

Bước ngoặt lớn đã xảy ra vào tháng 6/1975, khi câu lạc bộ New York Cosmos thành công thuyết phục Vua bóng đá Pelé từ bỏ quyết định giải nghệ với bản hợp đồng trị giá khoảng 4,7 triệu USD, một con số vô tiền khoáng hậu thời bấy giờ.

Tiếp nối sự xuất hiện của Pelé kéo theo các sân vận động chật kín với 60.000 khán giả là sự xuất hiện của loạt các siêu sao quốc tế ở sườn dốc sự nghiệp như Franz Beckenbauer hay Carlos Alberto, tạo nên cơn sốt chưa từng có.

Tuy nhiên, thay vì tôn trọng luật chơi quốc tế, người Mỹ lại tìm cách "Mỹ hóa" bóng đá bằng những quy định kỳ quặc, chẳng giống ai.

Giáo sư Sloop nêu ví dụ ở luật penalty (11m), thay vì đứng yên trước chấm phạt đền để sút, cầu thủ phải đặt bóng từ vạch giữa sân (32m) như trong môn khúc côn cầu trên cỏ. Và rồi anh ta có 5 giây để vừa dẫn bóng vừa dứt điểm, còn thủ môn thì lao từ trong vòng cấm ra để cản phá.

Đối với các cổ động viên bóng đá truyền thống của Anh và giới chuyên môn, giải đấu của Mỹ lúc đó trông thật lố lăng và điên rồ. Các ngôi sao ngoại binh chuyển đến cũng ngơ ngác, không hiểu mình đang tham gia môn thể thao gì khi thấy những người đàn ông cầm cưa máy gầm rú chạy trên sân cổ vũ, pháo hoa thì nổ rần rần, xe của các đại lý xe hơi tài trợ thì diễu hành ngay trên sân cỏ.

Cái gì bùng phát nhanh bằng tiền thì cũng lụi tàn nhanh vì tiền. Mô hình kinh doanh của NASL - nơi các đội bóng ở thị trường lớn vung tiền vô tội vạ trong khi không có nền tảng đào tạo trẻ hay hạ tầng vững chắc - đã dẫn đến một cuộc khủng hoảng tài chính toàn diện. Các câu lạc bộ lần lượt phá sản, các ngôi sao rời đi và giải đấu hoàn toàn sụp đổ vào năm 1984.

Sự sụp đổ này đã để lại vết thương lòng lớn cho những người yêu bóng đá chân chính tại Mỹ, làm dấy lên câu hỏi tưởng chừng như không có lời đáp: Liệu bóng đá có bao giờ sống sót được ở quốc gia này? Họ phải làm thế nào mới đúng?

(Còn tiếp)