Đại biểu Quốc hội lý giải nguyên nhân Việt Nam đứng thứ 13 thế giới về AI nhưng cấp cơ sở vẫn loay hoay trong phần mềm
Sau phiên chất vấn sáng 12/11 với Bộ trưởng Bộ KH&CN và Bộ trưởng Bộ Công an, nội dung đại biểu phản ánh tình trạng phần mềm chồng chéo, dữ liệu thiếu liên thông tiếp tục là vấn đề đáng chú ý.
Trao đổi với Một Thế Giới, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Đình Xuân (tỉnh Tây Ninh) cho rằng cần tháo gỡ những điểm nghẽn này để chuyển đổi số thực sự hiệu quả.
Nhiều phần mềm nhưng dữ liệu vẫn chưa thông suốt
- Việt Nam đứng thứ 13 thế giới về ứng dụng AI và thứ 15 về quản trị số trong bảng xếp hạng năm 2026 của IMD. Đây là kết quả đáng khích lệ. Tuy nhiên, vì sao ở cấp cơ sở, cán bộ vẫn phải sử dụng nhiều phần mềm, nhập dữ liệu nhiều lần?
Ông Nguyễn Đình Xuân: Tôi cho rằng đây là tín hiệu rất đáng mừng. Kết quả này ghi nhận nỗ lực của Việt Nam trong phát triển hạ tầng công nghệ, xây dựng chính phủ số và thúc đẩy khoa học, công nghệ.
Tuy nhiên, thứ hạng quốc gia không đồng nghĩa với hiệu quả vận hành tại từng cơ quan, địa phương. Một quốc gia có thể đạt thứ hạng cao, nhưng hệ thống số ở cơ sở vẫn còn nhiều khoảng trống cần khắc phục.
Theo tôi, bất cập dễ nhận thấy nhất là phần mềm còn phát triển phân tán. Mỗi ngành, lĩnh vực, cơ quan có hệ thống riêng, trong khi kết nối giữa các hệ thống chưa đồng bộ. Cán bộ cấp xã vì thế phải sử dụng nhiều ứng dụng, nhiều tài khoản khác nhau.
Đáng nói, thông tin đã nhập ở hệ thống này nhưng khi chuyển sang hệ thống khác vẫn phải nhập lại. Một dữ liệu có thể phải khai báo nhiều lần. Phần mềm đáng lẽ giúp tiết kiệm thời gian, nhưng đôi khi lại khiến công việc chồng thêm công việc.
Không chỉ phần mềm thiếu kết nối, dữ liệu cũng chưa thực sự liên thông. Nguyên tắc “chỉ khai báo một lần” đã được đặt ra, nhưng dữ liệu đất đai, dân cư, doanh nghiệp, tài chính, môi trường và các lĩnh vực chuyên ngành vẫn còn khoảng trống trong kết nối, chia sẻ, khai thác.
Hệ quả là cán bộ phải đối chiếu thủ công. Người dân vẫn phải cung cấp những thông tin mà Nhà nước đã có. Đây là nghịch lý cần sớm giải quyết nếu muốn chuyển đổi số thực sự mang lại thuận lợi cho người dân và bộ máy hành chính.
Treo mạng, quá tải: Người dân và cán bộ cùng chịu áp lực
- Không chỉ nhiều phần mềm, một số hệ thống còn quá tải, treo mạng, làm gián đoạn công việc. Theo ông, nguyên nhân nằm ở đâu và cần nhìn nhận vấn đề này như thế nào?
Ông Nguyễn Đình Xuân: Theo tôi, cần nhìn nhận vấn đề từ cả hạ tầng công nghệ, khả năng kết nối dữ liệu và năng lực vận hành tại cơ sở.
Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, khối lượng công việc và trách nhiệm của cấp xã tăng lên. Trong khi đó, nhân lực công nghệ thông tin, thiết bị, đường truyền và kỹ năng số giữa các địa phương chưa đồng đều. Đây là áp lực không nhỏ đối với chính quyền cơ sở.
Thực tế, một số hệ thống còn quá tải, treo mạng, khiến công việc bị gián đoạn. Cán bộ mất thêm thời gian thao tác, kiểm tra, xử lý lại; người dân cũng phải chờ đợi khi hồ sơ không được giải quyết đúng tiến độ.
Đáng lưu ý, nếu chỉ đưa thêm phần mềm xuống cơ sở mà không tinh giản quy trình, kết nối dữ liệu và bố trí lực lượng hỗ trợ thì hiệu quả sẽ rất hạn chế. Cán bộ vừa phải giải quyết khối lượng công việc tăng lên, vừa phải xoay xở với nhiều hệ thống thiếu đồng bộ.
Thay vì được công nghệ hỗ trợ, cán bộ lại phải dành thêm thời gian khắc phục những bất cập của chính các hệ thống công nghệ. Điều này đi ngược mục tiêu ban đầu của chuyển đổi số.
Theo tôi, không thể lấy số lượng phần mềm hay tỷ lệ hồ sơ trực tuyến làm thước đo duy nhất. Điều cần quan tâm là hệ thống có hoạt động ổn định, dữ liệu có liên thông và thời gian giải quyết công việc có thực sự được rút ngắn hay không.
- Vậy Chính phủ và các bộ, ngành cần làm gì để chấm dứt tình trạng phần mềm manh mún, dữ liệu phân tán, đưa chuyển đổi số đi vào thực chất?
Ông Nguyễn Đình Xuân: Theo tôi, đã đến lúc chuyển trọng tâm từ phát triển thêm ứng dụng sang rà soát, tích hợp và chuẩn hóa các hệ thống hiện có.
Tôi đề nghị Chính phủ và các bộ, ngành tập trung vào bốn nhiệm vụ. Trước hết, cần xây dựng kiến trúc dữ liệu thống nhất. Phải xác định rõ cơ sở dữ liệu dùng chung, cơ quan chịu trách nhiệm cập nhật và cơ chế chia sẻ giữa các ngành.
Dữ liệu phải được kết nối, khai thác hiệu quả, tránh tình trạng mỗi nơi quản lý một phần nhưng không thể chia sẻ cho nhau.
Cùng với đó, cần rà soát toàn bộ phần mềm, loại bỏ những chức năng trùng lặp. Hướng tới một tài khoản thống nhất, một lần nhập dữ liệu để phục vụ nhiều cơ quan có thẩm quyền. Hạ tầng kỹ thuật, máy chủ và đường truyền cũng phải được nâng cấp để hạn chế quá tải, gián đoạn.
Một yêu cầu quan trọng khác là lấy cấp xã, phường và người dân làm thước đo hiệu quả chuyển đổi số. Ứng dụng tốt phải giúp cán bộ giảm thời gian xử lý, người dân bớt giấy tờ và số lần đi lại. Không thể chỉ chạy theo tỷ lệ hồ sơ trực tuyến mà bỏ qua hiệu quả thực tế.
Muốn vậy, cần bảo đảm nhân lực công nghệ thông tin, trang thiết bị và hỗ trợ kỹ thuật cho cơ sở. Đây là điều kiện cần thiết để các hệ thống số vận hành ổn định, thay vì trở thành gánh nặng cho cán bộ.
Cuối cùng, cần thay đổi cách đánh giá thành tích chuyển đổi số. Thay vì chỉ nhìn vào số lượng phần mềm, hồ sơ trực tuyến hay thứ hạng quốc tế, phải đo bằng thời gian xử lý công việc, chi phí tuân thủ, mức độ hài lòng của người dân và năng suất cán bộ.
Theo tôi, chuyển đổi số không phải là đưa càng nhiều phần mềm vào hoạt động càng tốt. Điều quan trọng là làm cho bộ máy vận hành gọn hơn, cán bộ làm việc hiệu quả hơn và người dân thuận lợi hơn. Công nghệ phải phục vụ con người, chứ không thể biến con người thành người phục vụ cho các phần mềm.
