Đắng lòng nghệ sĩ khi tác phẩm nghệ thuật bị hiểu lầm là sản phẩm AI
Một tác phẩm nghệ thuật kĩ thuật số tại Walker Art Center ở Minneapolis đã khiến khách tham quan lầm tưởng là sản phẩm do AI tạo ra.
Sự việc không chỉ buộc bảo tàng phải bổ sung thông tin về quy trình sáng tác, mà còn mở ra một câu hỏi lớn hơn: Trong thời đại AI, liệu công chúng có đang đánh đồng việc sử dụng công cụ kĩ thuật số với việc để máy móc tạo ra tác phẩm thay con người?
Từ một tác phẩm nghệ thuật trong bảo tàng đến tranh luận về “AI slop”
Joe Dobrow, một lập trình viên sống tại khu vực North Minneapolis, gần đây đưa hai con đến Walker Art Center. Sau khi đi qua một số phòng trưng bày, ba cha con dừng lại trước một màn hình trong hành lang tối.
Trên màn hình là video Field Recordings (2026) của nghệ sĩ Olalekan Jeyifous, nằm trong triển lãm cá nhân đầu tiên của ông tại một bảo tàng. Jeyifous, nghệ sĩ gốc New York, được biết đến với những tác phẩm xây dựng các thế giới giả tưởng, thường kết hợp kiến trúc, công nghệ và những hình dung mang tính suy đoán về tương lai.
Video đưa người xem vào một thế giới ven sông với những nhân vật được dựng kĩ thuật số có vẻ ngoài khá chân thực. Họ xuất hiện trong những nhóm nhỏ, bên cạnh những con nai hoặc đang tương tác với những vật thể gợi liên tưởng đến tàn tích của công nghệ analog.
Hai đứa trẻ của Dobrow tỏ ra thích thú. Nhưng bản thân ông lại có cảm nhận hoàn toàn khác. Theo Dobrow, tác phẩm trông rất giống những nội dung AI tạo ra mà ông thường xuyên bắt gặp trong công việc. Ông cho rằng có cảm giác như ai đó chỉ cần nhập một số câu lệnh, tạo ra nhiều đoạn video rồi ghép chúng lại với nhau.
Với một người làm phần mềm và thường xuyên tiếp xúc với nội dung AI, cảm giác đó càng rõ rệt. Dobrow cho rằng AI tạo ra hình ảnh quá rẻ và dễ dàng, khiến ông khó hiểu tại sao một thứ có vẻ giống “AI slop” (cách gọi mang tính miệt thị đối với nội dung AI sản xuất hàng loạt, thiếu chiều sâu) lại xuất hiện trong một bảo tàng nghệ thuật.
Sự nhầm lẫn nhanh chóng lan rộng trên mạng xã hội. Ngày 15/8, một bài đăng trên Reddit với tiêu đề “AI slop alert” cáo buộc triển lãm gần như toàn bộ là nội dung AI và không có thông báo rõ ràng cho khách tham quan. Bài viết nhận được hơn 220 bình luận.
Một người dùng thậm chí viết rằng các bảo tàng nghệ thuật nên là “nơi trú ẩn khỏi AI”. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ tác phẩm của Jeyifous không được tạo ra bằng AI theo cách mà nhiều người hình dung.
Walker Art Center khẳng định AI không được sử dụng để tạo ra các tác phẩm trong triển lãm Olalekan Jeyifous: Hydricosmic Litanies, khai mạc ngày 6/8. Tuy nhiên, chính bảo tàng thừa nhận phần giới thiệu ban đầu đã cung cấp quá ít thông tin về cách những tác phẩm kĩ thuật số này được thực hiện. Và đó chính là khoảng trống dẫn đến sự hiểu lầm.
Không phải cứ có AI trong công cụ là tác phẩm do AI tạo ra
Jeyifous không bất ngờ khi khách tham quan nhầm lẫn. Trong hơn hai thập niên, ông thường xuyên nhận được câu hỏi: “Ông đã làm ra thứ này bằng cách nào?”. Xuất thân từ ngành kiến trúc, Jeyifous sử dụng những công cụ vốn rất phổ biến trong lĩnh vực này như dựng hình, mô hình hóa 3D, bản đồ, trực quan hóa không gian và các phần mềm thiết kế kĩ thuật số.
Với giới kiến trúc, những phương pháp ấy không có gì xa lạ. Nhưng với công chúng bảo tàng, một hình ảnh có độ chân thực cao được tạo hoàn toàn trên máy tính dễ bị gắn với AI, đặc biệt khi văn hóa hình ảnh hiện nay đã bị ảnh hưởng mạnh bởi AI. Jeyifous còn có một bất lợi khác là chủ đề nghệ thuật của ông vốn nằm rất gần lãnh địa hình ảnh mà AI từng khai thác mạnh.
Khoa học viễn tưởng, cyberpunk, steampunk, những thành phố giả tưởng và các thế giới tương lai là những chủ đề phổ biến trong làn sóng hình ảnh AI thời kì đầu. Trong khi đó, Jeyifous đã làm việc với các thế giới suy tưởng như vậy hơn 20 năm.
Vì thế, theo ông, nguy cơ công chúng nhìn những tác phẩm cũ của mình qua “lăng kính AI” là điều có thể dự đoán được. Thậm chí, một số tác phẩm được thực hiện từ trước khi AI bùng nổ cũng từng bị gọi là “AI slop”. Nhưng điều quan trọng là phải phân biệt giữa sử dụng công cụ kĩ thuật số có tích hợp AI và để AI sản xuất nội dung chính của tác phẩm.
Jeyifous cho biết ông sử dụng có chọn lọc những phần mềm có chức năng hỗ trợ AI, cũng như Photoshop và các công cụ dựng hình 3D. Tuy nhiên, ông không sử dụng hệ thống AI theo kiểu nhập một câu lệnh đơn giản rồi lấy hình ảnh hoặc video được tạo ra làm tác phẩm hoàn chỉnh. Các giám tuyển Taylor Jasper và Henriette Huldisch của Walker cũng nhấn mạnh điểm này.
Theo Jasper, quy trình của Jeyifous mang tính lặp lại rất cao, gần giống với nghệ thuật collage. Một hình ảnh không xuất hiện hoàn chỉnh chỉ sau một câu lệnh mà trải qua nhiều vòng hình dung, dựng hình, chỉnh sửa, tái cấu trúc và trực quan hóa.
Ông sử dụng những công cụ của ngành kiến trúc để suy nghĩ về không gian, con người, môi trường và tác động của kiến trúc, sau đó từng bước xây dựng thế giới nghệ thuật của mình.
Nói cách khác, máy tính là phương tiện, nhưng quyết định nghệ thuật vẫn nằm ở người nghệ sĩ. Đây là điểm ngày càng khó phân biệt trong thời đại AI. Một phần mềm dựng hình có thể tích hợp thuật toán AI. Photoshop có thể có các tính năng AI. Công cụ thiết kế 3D cũng có thể sử dụng machine learning để tự động hóa một số công đoạn.
Nhưng việc một công cụ có AI không đồng nghĩa toàn bộ tác phẩm được tạo ra bởi AI. Jeyifous cho rằng nguyên tắc cốt lõi trong thực hành nghệ thuật của ông là quyền tác giả và quyền kiểm soát ý đồ sáng tạo. Ông muốn khai thác khả năng của công nghệ mà không để những khả năng hấp dẫn của công cụ quyết định ngôn ngữ thị giác, câu chuyện hay ý tưởng của tác phẩm.
Đối với ông, việc chỉ nhập câu lệnh, nhận hình ảnh và trình bày nó như một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh hoàn toàn trái ngược với cách ông đã làm việc từ trước đến nay.
Bảo tàng cũng phải học cách minh bạch trong thời đại AI
Vụ việc tại Walker cho thấy một vấn đề mới mà các bảo tàng trên thế giới đang phải đối mặt là minh bạch về AI đến mức nào là đủ? Ban đầu, triển lãm của Jeyifous chỉ có phần giới thiệu ngắn về nghệ sĩ và thế giới giả tưởng mà ông xây dựng. Thông tin về quy trình kĩ thuật phía sau các tác phẩm gần như không được giải thích.
Trong thời buổi AI ngày càng phổ biến, khoảng trống thông tin này vô tình trở thành khoảng trống để người xem tự điền bằng suy đoán. Walker thừa nhận điều đó và cho biết sẽ bổ sung phần giải thích về quy trình sáng tác trong triển lãm. Bảo tàng đồng thời đang xây dựng chính sách riêng về việc trưng bày và công bố thông tin đối với các tác phẩm được tạo ra hoặc có sự hỗ trợ của AI.
Huldisch nhấn mạnh rằng bảo tàng không có ý định che giấu quy trình sáng tác. Vấn đề là Jeyifous sử dụng một loạt phần mềm và công cụ phức tạp, trong đó một số đã tích hợp AI. Điều này tạo ra một bài toán ngôn ngữ không hề đơn giản.
Nếu một bảo tàng ghi rằng “AI đã được sử dụng”, công chúng có thể ngay lập tức hiểu thành “tác phẩm được AI tạo ra”. Nhưng hai khái niệm này khác nhau rất xa.
Một nghệ sĩ có thể dùng AI để xóa một vật thể khỏi ảnh, tăng độ phân giải, hỗ trợ chỉnh sửa hoặc xử lí một công đoạn kĩ thuật. Một nghệ sĩ khác có thể nhập một câu lệnh và lấy toàn bộ hình ảnh do AI tạo ra làm sản phẩm cuối cùng.
Cả hai đều có thể được mô tả bằng câu “có sử dụng AI”, nhưng mức độ can thiệp của AI và vai trò của con người hoàn toàn khác nhau. Đây cũng không phải lần đầu nghệ thuật phải đối mặt với nỗi lo về một công nghệ mới.
Các giám tuyển Walker nhắc lại rằng nhiếp ảnh từng bị xem là mối đe dọa đối với hội họa khi mới xuất hiện. Nhiều người từng dự đoán nhiếp ảnh sẽ khiến hội họa biến mất, nhưng hội họa vẫn tồn tại và tiếp tục phát triển theo những hướng mới. Câu chuyện với AI có thể cũng sẽ như vậy.
AI có thể thay đổi cách nghệ sĩ tạo hình, viết nhạc, dựng phim hay thiết kế không gian. Nhưng việc một công nghệ mới xuất hiện không tự động khiến những sản phẩm sử dụng công nghệ đó mất đi giá trị nghệ thuật. Vấn đề quan trọng hơn là ai đưa ra quyết định sáng tạo, mức độ kiểm soát của con người đến đâu và tác phẩm được hình thành thông qua quá trình nào.
Triển lãm của Jeyifous vì thế trở thành một ví dụ đáng chú ý cho một cuộc tranh luận lớn hơn. Trong quá khứ, người xem có thể hỏi một tác phẩm được vẽ bằng chất liệu gì. Ngày nay, họ có thể hỏi tác phẩm được tạo bằng phần mềm nào, có AI hay không và AI tham gia ở công đoạn nào.
Những câu hỏi ấy hoàn toàn chính đáng. Nhưng câu trả lời cũng cần nhiều sắc thái hơn một nhãn đơn giản “AI” hoặc “không AI”. Bởi trong một thế giới mà AI đang dần trở thành một thành phần nằm bên trong nhiều phần mềm sáng tạo, ranh giới giữa tác phẩm “do con người tạo ra” và “do AI tạo ra” sẽ ngày càng không còn là một đường thẳng.