ĐBSCL phải chuyển từ tư duy mỗi địa phương làm một phần việc sang tư duy cùng giải một bài toán vùng

Tại hội thảo “Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phục vụ tăng trưởng kinh tế hai con số vùng ĐBSCL” cuối tháng 9, PGS. TS. Huỳnh Thành Đạt, nguyên Bộ trưởng KH&CN, nguyên Phó trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, đề xuất giải pháp xây dựng đề án. Trọng tâm là tổ chức không gian, tháo gỡ những điểm nghẽn, đặt doanh nghiệp vào trung tâm thương mại hóa công nghệ và lựa chọn những bài toán lớn chung, liên tỉnh, liên vùng.

- Theo PGS. TS, đâu là nền tảng để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực giúp ĐBSCL tăng trưởng hai con số?

- PGS. TS. Huỳnh Thành Đạt: Trước hết, cần nhìn nhận Đề án trong không gian phát triển mới của vùng. ĐBSCL có lợi thế đặc biệt về vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, đất đai, nguồn nước, nông nghiệp, thủy sản và kinh tế biển; đồng thời có tiềm năng lớn về công nghiệp chế biến, logistics và các mô hình tăng trưởng dựa trên nền tảng khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (KH&CN, ĐMST & CĐS).

Đây là thời điểm cần tổ chức lại tư duy phát triển ở quy mô vùng. Những chủ trương, nghị quyết của Trung ương và Chính phủ đã tạo cơ sở chính trị, pháp lí và thực tiễn cho ĐBSCL. Việc sắp xếp, hợp nhất các đơn vị hành chính cũng mở ra không gian phát triển mới, giúp tập trung nguồn lực, mở rộng quy mô thị trường và tăng khả năng liên kết.

Vì vậy, đề án không nên chỉ là phép cộng nhu cầu của từng địa phương. Cần xác định những vấn đề chung mà một địa phương khó giải quyết, nhưng khi liên kết ở quy mô vùng sẽ tạo hiệu quả và giá trị lớn hơn. Cách tiếp cận này giúp KH&CN, ĐMST & CĐS đi thẳng vào các động lực tăng trưởng.

Đầu tư cho KH&CN là đầu tư cho năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nông nghiệp, thủy sản, chế biến và logistics. Người dân phải thấy lợi ích; doanh nghiệp thấy hiệu quả; nhà khoa học thấy địa chỉ ứng dụng; chính quyền tạo môi trường thể chế thông thoáng, an toàn, hiệu quả.

- Để biến tiềm lực KH&CN thành giá trị kinh tế cụ thể, theo PGS. TS cần tháo gỡ những điểm nghẽn nào?

- PGS. TS. Huỳnh Thành Đạt: Trước hết phải tạo hành lang pháp lí và cơ chế đủ rõ, thông thoáng để các chủ thể liên kết thực chất. Đề án cần nghiên cứu cơ chế đặc thù cho mô hình Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp, đồng thời huy động tổ chức tài chính, hiệp hội ngành hàng và các tổ chức trung gian cùng tham gia.

Những điểm nghẽn về cơ chế tài chính, chia sẻ dữ liệu, sử dụng chung hạ tầng, sở hữu trí tuệ, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu cần được tháo gỡ. Với nhiệm vụ liên tỉnh, liên vùng, cần có cơ chế phù hợp để doanh nghiệp có nhu cầu công nghệ kết nối với viện, trường và nhà khoa học nhanh hơn, thực chất hơn.

Doanh nghiệp phải được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình ứng dụng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. ĐBSCL có thế mạnh lớn về nông nghiệp, thủy hải sản và chế biến. Vì vậy, cần chính sách phù hợp để doanh nghiệp, tập đoàn trong nước đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao, công nghệ sinh học, giống, công nghệ sau thu hoạch, bảo quản, chế biến sâu, tự động hóa và logistics.

Đồng thời, cần thu hút doanh nghiệp, tập đoàn nước ngoài có năng lực về công nghệ, vốn và thị trường. Việc thu hút đầu tư phải gắn với chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, hình thành năng lực nghiên cứu và phát triển, nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước.

Về tiềm lực nghiên cứu KH&CN, vùng ĐBSCL rất thuận lợi vì có Đại học Cần Thơ là trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ lớn. Bên cạnh đó còn có các trường đại học, viện nghiên mạnh đang trú đóng, hoạt động trên các địa bàn của vùng. Đây là một lợi thế quan trọng mà ta cần vận dụng và phát huy trong quá trình xây dựng và triển khai đề án. Chúng ta cũng rất nên huy động đội ngũ các chuyên gia, nhà khoa học từ các viện, trường lớn trong các vùng lân cận và cả nước (như hai Đại học Quốc gia, hai Viện Hàn Lâm, Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam…) tham gia vào hoạt động của đề án này.

- ĐBSCL nên ưu tiên những bài toán KH&CN nào để tạo giá trị chung và thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững?

- PGS. TS. Huỳnh Thành Đạt: Cần lựa chọn một số bài toán lớn, có tính liên tỉnh, liên vùng và tạo giá trị chung. Đây là điểm quyết định để đề án không trở thành sự cộng gộp cơ học các nhu cầu địa phương.

Có thể tập trung vào các hoạt động trọng tâm sau đây: đổi mới, nâng cao chất lượng hiệu quả công tác quản trị trên các lĩnh vực; tăng giá trị gia tăng cho chuỗi nông sản, thủy sản chủ lực; giải quyết bài toán an ninh nguồn nước và thích ứng biến đổi khí hậu; xây dựng nền tảng dữ liệu ở các lĩnh vực liên quan đến nông nghiệp; phát triển công nghệ xanh, công nghệ thích ứng với biến đổi khí hậu; phát triển kinh tế tuần hoàn và năng lượng tái tạo; nâng cao năng lực nghiên cứu và liên kết hệ sinh thái KH&CN; phát triển hạ tầng nghiên cứu, hạ tầng số và các nền tảng dùng chung.

Điều quan trọng là nguồn lực KH&CN trong nước và quốc tế phải gắn với những bài toán cụ thể của vùng. Mỗi bài toán cần xác định nhóm nghiên cứu, doanh nghiệp tham gia, địa phương ứng dụng và nguồn lực thực hiện. Nghiên cứu khoa học phải gắn chặt hơn với nhu cầu sản xuất, kinh doanh và giải quyết vấn đề phát triển thực tiễn.

ĐBSCL cần khai thác hiệu quả các chương trình hợp tác quốc tế với Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức và các chương trình KH&CN quốc gia. Hợp tác về đất, nước, năng lượng, khí hậu; công nghệ sinh học; dự báo tác động khí hậu; quản lí nguồn nước Mekong; nông nghiệp xanh và Net Zero có thể bổ sung nguồn lực, tri thức cho vùng.

Muốn KH&CN thực sự trở thành động lực tăng trưởng hai con số, ĐBSCL phải chuyển từ tư duy mỗi địa phương làm một phần việc sang tư duy cùng giải một bài toán vùng. Khi Nhà nước tạo cơ chế, nhà khoa học cung cấp tri thức, doanh nghiệp đưa công nghệ vào thị trường và địa phương tổ chức ứng dụng, các nguồn lực sẽ được kết nối tốt hơn. Khi đó, KH&CN, ĐMST & CĐS trở thành nền tảng thật sự để nâng năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của toàn vùng.