Đi siêu âm mà không biết điều này, bệnh nhân có thể phải làm lại từ đầu

Trong kỷ nguyên y học hiện đại, siêu âm đã trở thành một “trợ thủ đắc lực” không thể thiếu nhờ tính an toàn, nhanh chóng, không gây đau và đặc biệt không sử dụng tia xạ có hại cho cơ thể. Từ phòng khám tuyến cơ sở đến các bệnh viện chuyên sâu, siêu âm gần như là bước khảo sát đầu tay trong rất nhiều tình huống lâm sàng.

Tuy nhiên, theo bác sĩ Nguyễn Duy Khang – Khoa Chẩn đoán hình ảnh, Bệnh viện Nhân dân 115 (TP.HCM), hiệu quả của siêu âm không chỉ phụ thuộc vào máy móc hiện đại hay tay nghề bác sĩ mà còn nằm ở sự chuẩn bị của chính người bệnh.

“Rất nhiều trường hợp hình ảnh không đạt yêu cầu chỉ vì bệnh nhân ăn uống không đúng hướng dẫn. Khi đó, chúng tôi buộc phải hẹn siêu âm lại, vừa mất thời gian cho người bệnh, vừa ảnh hưởng đến quá trình chẩn đoán”, bác sĩ Khang chia sẻ.

Câu chuyện của chiếc dạ dày trống

Để hiểu vì sao cần nhịn ăn trước một số loại siêu âm, trước hết phải nắm nguyên lý hoạt động của kỹ thuật này. Siêu âm sử dụng sóng âm tần số cao để tạo hình ảnh. Sóng âm truyền tốt qua môi trường dịch lỏng nhưng lại bị cản trở mạnh bởi không khí.

“Khí trong đường tiêu hóa là ‘kẻ thù’ của siêu âm bụng. Chỉ cần dạ dày hoặc đại tràng chứa nhiều hơi, sóng âm sẽ bị phản xạ, khiến hình ảnh các cơ quan phía sau như tụy, gan hay túi mật bị che khuất”, bác sĩ Khang giải thích.

Chính vì vậy, khi được chỉ định siêu âm bụng tổng quát để khảo sát gan, mật, tụy, lách hoặc thận, nguyên tắc “vàng” là nhịn ăn tối thiểu từ 6–8 giờ. Thời điểm lý tưởng nhất thường là buổi sáng, sau một đêm ngủ, khi hệ tiêu hóa đã được làm rỗng tự nhiên.

Theo bác sĩ Khang, khoảng thời gian 6–8 giờ không phải là con số ngẫu nhiên. Khi chúng ta ăn, túi mật sẽ co bóp để tiết mật hỗ trợ tiêu hóa. Nếu siêu âm lúc túi mật đang xẹp, khả năng phát hiện sỏi nhỏ hoặc tổn thương thành túi mật sẽ giảm đi đáng kể. Nhịn ăn giúp túi mật căng đầy, hình ảnh thu được rõ ràng hơn rất nhiều.

Trong thời gian nhịn ăn, người bệnh có thể uống một lượng nhỏ nước lọc để tránh khô miệng, nhưng cần tránh sữa, cà phê, nước ngọt hoặc đồ uống có gas vì chúng có thể kích thích hoạt động tiêu hóa và sinh hơi.

Không chỉ bữa ăn trước giờ siêu âm, chế độ ăn của ngày hôm trước cũng đóng vai trò quan trọng. Các thực phẩm dễ gây đầy hơi như đậu, hành, bắp cải hoặc nước có gas nên được hạn chế. “Ngay cả hút thuốc lá cũng làm tăng lượng khí trong dạ dày. Nhiều người không để ý chi tiết này”, bác sĩ Khang nói.

Trong một số trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể cân nhắc cho bệnh nhân dùng thuốc chống đầy hơi trước khi siêu âm để cải thiện chất lượng hình ảnh.

Khi bàng quang trở thành “cửa sổ truyền âm”

Trái ngược với siêu âm bụng trên, siêu âm vùng chậu qua thành bụng – nhằm khảo sát tử cung, buồng trứng ở nữ giới hoặc tuyến tiền liệt ở nam giới – lại yêu cầu bàng quang căng đầy.

“Bàng quang chứa nước đóng vai trò như một ‘cửa sổ truyền âm’. Nước là môi trường lý tưởng cho sóng siêu âm, đồng thời giúp đẩy các quai ruột chứa khí ra khỏi vùng khảo sát,” bác sĩ Khang phân tích.

Thông thường, bệnh nhân được hướng dẫn uống từ 1–1,5 lít nước khoảng một giờ trước khi siêu âm và nhịn tiểu để bàng quang đủ căng. Tuy nhiên, chỉ nên uống nước lọc, tránh nước ngọt hoặc sữa.

Ở chiều ngược lại, với siêu âm đầu dò âm đạo – phương pháp thường áp dụng cho phụ nữ đã có quan hệ tình dục – yêu cầu chuẩn bị đơn giản hơn. Người bệnh không cần nhịn ăn, và bàng quang nên rỗng hoặc chỉ hơi đầy để không cản trở thao tác đầu dò.

“Điều quan trọng là bệnh nhân cần thông báo nếu đang trong kỳ kinh nguyệt hoặc có khả năng mang thai. Thông tin này giúp chúng tôi lựa chọn phương pháp tiếp cận phù hợp và an toàn”, bác sĩ Khang nhấn mạnh.

Không phải siêu âm nào cũng cần nhịn ăn

Theo bác sĩ Nguyễn Duy Khang, nhiều người lo lắng quá mức, thậm chí nhịn ăn khi đi siêu âm tuyến giáp, siêu âm vú hoặc siêu âm tim – trong khi điều này hoàn toàn không cần thiết.

Các khảo sát như tuyến giáp, tim, mạch máu hay cơ xương khớp không bị ảnh hưởng bởi khí trong đường tiêu hóa. Người bệnh có thể ăn uống, sinh hoạt bình thường.

Điều cần lưu ý chủ yếu là mặc trang phục rộng rãi, thuận tiện cho việc bộc lộ vùng khảo sát. Trong phòng siêu âm, lớp gel được bôi lên da có thể tạo cảm giác mát lạnh nhưng hoàn toàn an toàn. Gel này đóng vai trò trung gian giúp đầu dò tiếp xúc tốt với da, hạn chế không khí xen giữa, từ đó tối ưu hóa đường truyền của sóng âm.

Trong quá trình thực hiện, đôi khi bác sĩ sẽ yêu cầu người bệnh hít sâu và nín thở. “Gan và nhiều cơ quan trong ổ bụng di động theo nhịp thở. Khi bệnh nhân nín thở vài giây, hình ảnh sẽ ổn định và sắc nét hơn,” bác sĩ Khang giải thích.

Sau khi hoàn tất, người bệnh có thể lau sạch gel và trở lại sinh hoạt bình thường ngay lập tức. Dù kết quả siêu âm thường có trong thời gian ngắn, bác sĩ chẩn đoán hình ảnh vẫn cần phân tích kỹ lưỡng và đối chiếu với tiền sử bệnh, xét nghiệm hoặc các kết quả trước đó.

“Siêu âm là phương tiện chẩn đoán rất hữu ích, nhưng giá trị của nó chỉ thực sự phát huy khi hình ảnh đạt chất lượng tốt. Và chất lượng đó phụ thuộc một phần quan trọng vào sự hợp tác của người bệnh”, bác sĩ Khang nói.

Cuối cùng, bác sĩ điều trị sẽ là người tổng hợp toàn bộ dữ liệu, giải thích kết quả và xây dựng kế hoạch chăm sóc sức khỏe phù hợp.

Siêu âm không chỉ đơn thuần là một kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh. Đó là sự kết hợp giữa công nghệ hiện đại, chuyên môn của bác sĩ và sự chuẩn bị nghiêm túc của người bệnh – tất cả cùng hướng đến một mục tiêu chung: thấu hiểu cơ thể để bảo vệ sự sống.