'Địa Đạo' và 'Mưa đỏ' - Những chuyện chưa từng kể

Những câu hỏi ấy sẽ được gợi mở trong bài viết của một người đồng hành, như là người trong cuộc…

Chuyện của Ba Hương (Hồ Thu Anh)

Trong Địa đạo, người mẫu Hồ Thu Anh được chọn vào vai Ba Hương - nữ du kích Củ Chi với cá tính gan lì, nội tâm. Trong giai đoạn tiền kỳ (trước khi quay chính thức), đoàn làm phim tổ chức cho diễn viên thăm hỏi, giao lưu và tìm hiểu về các cô chú du kích ở Củ Chi. Vì rất ấn tượng với cá tính, sự mạnh mẽ và năng lượng tích cực của anh hùng lực lượng vũ trang Đặng Thị Mô, Hồ Thu Anh đã xin đoàn cho phép mình cùng các bạn nữ du kích được xuống ở cùng “cô Mô” vài ngày.

“

"Khoảng thời gian ấy tuy không dài nhưng mang đến cho Thu Anh rất nhiều cảm hứng và chất liệu cho vai diễn. Có những điều rất khó có thể cảm nhận trọn vẹn nếu chỉ đọc kịch bản".

Bối cảnh chính của phim Địa Đạo đa số diễn ra dưới lòng đất chật hẹp. Hồ Thu Anh cho biết cả ê kíp đã phải trải qua quá trình chuẩn bị vô cùng khắc nghiệt. Suốt 1-2 tháng trước khi bấm máy, các diễn viên phải có mặt tại hiện trường mỗi ngày để tập thể lực và làm quen với việc di chuyển trong hầm chật hẹp cùng vũ khí. Sự chuẩn bị này không chỉ giúp họ diễn xuất tự nhiên "như hơi thở" mà còn xây dựng được tình đồng đội gắn kết. Đặc biệt, thách thức lớn nhất thuộc về tổ quay phim khi phải vừa vác thiết bị nặng, vừa di chuyển ngược chiều trong không gian bí bách, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng tuyệt đối với diễn viên để tạo nên những thước phim chân thực nhất.

Phân đoạn địch bơm nước vào địa đạo để dìm chết các du kích được xem là cảnh quay gian nan và ám ảnh nhất đối với Hồ Thu Anh. Để đạt được hiệu ứng hình ảnh sống động, đoàn phim đã phải dàn dựng lại nhiều lần, từ bối cảnh hồ bơi đến những không gian thu nhỏ chỉ vừa đủ cho đầu của hai diễn viên(Ba Hương với Út Khờ). Trong điều kiện ngặt nghèo, không có chỗ cho thiết bị hay nhân sự hỗ trợ, cô và diễn viên Lamoon (đóng vai Út Khờ) phải tự mình căn chỉnh ánh sáng trong khi vẫn phải thể hiện sự vật lộn, ngộp thở giữa làn nước.

“Cuối tháng 3 phim ra mắt khán giả, nhưng đến tận tháng 1 vẫn còn một ngày quay lại cảnh Mỹ bơm nước vào địa đạo - lúc này hầm nhỏ đến mức chỉ như một cái hồ cá” - Hồ Thu Anh chia sẻ - để đảm bảo khán giả có thể cảm nhận trọn vẹn sự ngột ngạt và khắc nghiệt nơi "địa đạo tử thần".

Trong phim có nhiều cảnh Ba Hương và Tư Đạp (Quang Tuấn) lội sông lẹ như rái cá.

“Mỗi ngày quay bối cảnh sông, toàn bộ ê kíp - từ quay phim, diễn viên đến bộ phận thiết kế - đều phải ngâm nước liên tục từ 10 - 12 tiếng. Thật sự đó là những ngày rất khắc nghiệt, cả ê kíp phải có sức chịu đựng cùng sự cố gắng phi thường thì mới có được những khuôn hình như trên phim”, Hồ Thu Anh bộc bạch.

“Không thể tính nổi chi phí!”

Phim Địa Đạo khởi quay 24.2.2024. Phim quay trong 4 tháng nhưng phải 10 tháng sau mới xong phần hậu kỳ để phim ra mắt vào 4.4.2025.

Đạo diễn Bùi Thạc Chuyên khởi động Dự án này 11 năm trước đó với việc viết kịch bản. Anh từng nói kinh phí đầu tư cho Địa Đạo là 55 tỷ, chưa tính Marketing, truyền thông. Doanh thu ròng của phim hơn 180 tỉ, trừ 50% phần của rạp và phần trăm và chi phí phát hành, nghe nói phim lãi được 3 tỉ đồng.

Vào thời điểm phát hành, Địa Đạo (lúc đó Mưa đỏ chưa ra rạp) là phim có số người xem lớn nhất của dòng phim chiến tranh cách mạng.

Nhưng, có lẽ chi phí và kết quả thu được có giá trị lớn hơn nhiều so với những con số có thể “cân, đo, đong, đếm”.

Nhà sản xuất Nguyễn Trí Viễn kể: “Tôi vẫn nhớ như in hình ảnh “chui” địa đạo ở phim trường nội của Phó Bí thư TP.HCM, ông Nguyễn Phước Lộc cùng NSND Thanh Thúy - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM và Chủ tịch Hội điện ảnh TP, bà Dương Cẩm Thúy trong buổi trưa nắng gắt của hôm khai máy phim. Và khi phim hoàn thành, chính sự quan tâm của Thành phố, sự nỗ lực hết mình của đơn vị phát hành Galaxy là những cú hích quan trọng cho một tác phẩm điện ảnh tưởng chừng như không nằm trong dòng phim thị trường đến được với đông đảo khán giả”.

Hình ảnh Ba Hương và Tư Đạp sánh vai nhau, cười rạng rỡ cầm cờ vẫy trong đoàn diễu hành của khối Văn nghệ sĩ thuộc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP.HCM trong buổi đại lễ mừng 50 Giải phóng miền Nam, Thống nhất đất nước là một cái kết trọn vẹn, đẹp đẽ của phim.

Nhà sản xuất lặng lẽ bên… xe tăng, máy bay thật

Có lẽ đây cũng là lần đầu tiên, một dự án phim truyện Việt Nam huy động được nhiều vũ khí hạng nặng mà Mỹ đã dùng trong cuộc chiến tranh ở miền Nam Việt Nam thời đó như xe tăng M-48 Patton, xe bọc thép tấn công M113ACAV, máy bay trực thăng UH-1 Iroquois, tàu chiến Giang Thuyền Swift Boat (PCF) Patrol Craft Fast, tàu đổ bộ cỡ nhỏ LCM-8 cùng các loại vũ khí, khí tài quân sự khác.

“Làm việc với vũ khí, khí tài thật rất khó khăn, và chính nhờ sự lão luyện của anh Dũng (nhà sản xuấtNguyễn Chí Dũng – PV) trong việc phối hợp với các Quân binh chủng mà quá trình quay phim trở nên khả thi và an toàn” – nhà sản xuất Nguyễn Trí Viễn bày tỏ.

“Thiết kế, xây hầm địa đạo khoa học với vật liệu đơn giản, dễ tháo lắp nhất (phim trường nội); phải xử lý kỹ thuật bối cảnh ngoại gần 10 ha rừng, làng cháy trơ trụi (phim trường ngoại) mà không ảnh hưởng tới cây xanh, môi trường, mặt nước; huy động và phối kết hợp đạo cụ chiến tranh thật và giả phải nhuần nhuyễn, chính xác với thời gian ngắn nhất… Rất nhiều bài toán khó như vậy và các nhà sản xuất phim buộc phải tìm ra lời giải” - nhà sản xuất Nguyễn Chí Dũng trả lời ngắn gọn khi “bị” hỏi sâu về các tình tiết chuyên môn.

Ngày 3.4.2025, hôm trước lễ công chiếu Địa đạo, hai nhà sản xuất, hai anh em Nguyễn Chí Dũng, Nguyễn Trí Viễn đã đi một vòng từ Bến Dược đến Củ Chi, lần theo mép sông gần phim trường ngoại ở Hòa Phú.

Họ thắp hương cảm tạ những linh hồn liệt sĩ, cảm tạ từng tấc đất thấm máu nơi đây đã hỗ trợ để “Địa đạo – Mặt trời trong bóng tối” về đích an toàn.

Hậu trường “Mưa đỏ”

Cũng là một bộ phim về đề tài chiến tranh, Mưa đỏ đã thu hút được đông đảo khán giả tới rạp. Đại tá Kiều Thanh Thúy, Giám đốc sản xuất và Nhà sản xuất Nguyễn Trí Viễn, Tổng điều hành sản xuất phim Mưa Đỏ đã có những chia sẻ về hậu trường bộ phim đã đạt doanh thu kỷ lục hơn 700 tỉ đồng.

“

Đại tá Kiều Thanh Thúy, Phó giám đốc Điện ảnh Quân đội, Giám đốc sản xuất phim Mưa Đỏ: “Có linh hồn các anh, chúng tôi đã không làm phim một mình”.

81 ngày đêm mệt mài sản xuất bộ phim điện ảnh Mưa Đỏ là một chuỗi thử thách liên hoàn, trong đó mỗi quyết định sản xuất đều gắn với những cân nhắc khắt khe về lịch sử, nghệ thuật, an toàn và nguồn lực. Ngay từ giai đoạn đầu, đoàn làm phim đã thành lập tổ khảo sát gồm các cố vấn nội dung, nghệ thuật, đạo diễn, quay phim (DOP), thiết kế mỹ thuật và bộ phận sản xuất.

Việc lựa chọn bối cảnh quay trở thành bài toán khó, và sau nhiều đợt khảo sát thực địa từ Hà Nội, Nghệ An, Quảng Bình đến Quảng Trị, phương án quay tại Quảng Trị được lựa chọn. Đây được xem là quyết định then chốt, đặt nền móng cho toàn bộ hành trình sản xuất sau đó.

Công tác giải phóng mặt bằng là một thử thách lớn tiếp theo. Một tổ công tác được thành lập, làm việc trực tiếp với UBND tỉnh Quảng Trị, thị xã, huyện và các địa phương liên quan. Hơn 500 hộ dân với trên 35 ha đất nông nghiệp đủ loại cây trồng được vận động cho mượn đất phục vụ quay phim. Quá trình dân vận kéo dài nhiều ngày đêm và khi đạt được sự thống nhất, việc chi trả đền bù được tổ chức khẩn trương, nhiều đêm liền làm việc xuyên sáng để kịp tiến độ.

Song song với đó là nhiệm vụ rà phá bom mìn trên diện tích gần 50 ha. Nhiều mảnh bom, vật nổ còn sót lại từ chiến tranh được phát hiện và xử lý an toàn, bảo đảm điều kiện thi công và quay phim.

Việc dựng bối cảnh Thành cổ Quảng Trị là một trong những hạng mục phức tạp nhất. Tổng điều hành sản xuất, lần đầu tham gia một dự án phim Nhà nước, đã cùng ê kíp nghiên cứu kỹ từng chi tiết kiến trúc.

Giai đoạn tiền kỳ dự kiến 54 – 58 ngày, nhưng thực tế kéo dài hơn do mưa lũ, thời tiết khắc nghiệt và yêu cầu quay đêm dày đặc. Ê kíp thường xuyên làm việc 13–15 tiếng mỗi ngày; nhiều diễn viên và thành viên đoàn kiệt sức, ốm do giá rét. Các giải pháp an toàn được triển khai ở mức cao nhất: sử dụng đặc công nước thay thế diễn viên trong một số cảnh, lắp đặt sàn giàn sắt dưới lòng sông, chế tạo hệ thống dây cáp bảo vệ diễn viên khi tác nghiệp, kết hợp nổ thật do công binh thực hiện với nổ điện ảnh do chuyên gia nước ngoài đảm nhiệm. Mỗi ngày, công tác hậu cần phục vụ từ 300 - 400 suất ăn, có thời điểm lên tới gần 1.000 suất.

Áp lực tiến độ và kinh phí đẩy đoàn phim tới giới hạn, từng có phương án tạm dừng để chờ điều kiện thuận lợi hơn. Tuy nhiên, đoàn đã hoàn thành quay trước Tết Nguyên Đán, toàn bộ ê kíp trở về nhà ăn Tết, muộn nhất là ngày 26 Tết.

Hậu kỳ phim được thực hiện hoàn toàn trong nước. Dù là phim kỷ niệm, không có kinh phí phát hành thương mại, đoàn làm phim đã đề xuất đưa Mưa Đỏ ra rạp nhằm đáp ứng mong mỏi của đông đảo bộ đội và nhân dân. Bộ phim ra mắt đúng dịp kỷ niệm 80 năm Quốc khánh 2.9, thu hút 8,4 triệu lượt xem chỉ trong một tháng, với nhiều khán giả xem đi xem lại nhiều lần.

Là người gắn bó trực tiếp với hành trình của Mưa Đỏ từ những ngày đầu xây dựng đề án, chọn bối cảnh, dựng phim trường, vượt qua bao gian nan trong sản xuất cho đến giây phút trang nghiêm làm Lễ chiếu phim tri ân ngay tại khu Di tích Quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị - mảnh đất thấm đẫm máu xương, tôi cảm nhận rõ ràng rằng: Chúng ta đã không làm bộ phim này một mình.

Dường như các anh hùng liệt sĩ đã luôn dõi theo, phù trợ để cả ê kíp có thêm sức mạnh vượt qua khó khăn, để bộ phim được hoàn thành và lan tỏa.

“

Nguyễn Trí Viễn, Tổng điều hành sản xuất “Mưa Đỏ”: Niềm tin đáng giá bao nhiêu?

Trước khi quay Mưa đỏ, tôi vẫn thổn thức bởi những đốm mắt hoả châu trong thi ca. Vẫn mơ mộng những đốm mắt hỏa châu là hoa đăng ngày cưới.

Với phim Mưa Đỏ, quay phim Lý Thái Dũng và Đạo diễn Đặng Thái Huyền tha thiết có pháo sáng trong khuôn hình. Trước đó anh Dũng đã quay phim Điện Biên Phủ (1992), các chuyên gia Pháp bắn những quả pháo dù rất đẹp, tôi trêu “anh chấp gì mấy ông Pháp” bởi tôi đã gặp khó khăn về pháo sáng trong phim Địa Đạo.

Với Mưa Đỏ, chúng tôi cũng không có cách gì để có pháo dù màu trắng vàng như mong muốn, bởi chiến tranh hiện đại, pháo dù không còn quan trọng nữa nên không sản xuất. Vì thế, chúng tôi chỉ có pháo hiệu trắng, đỏ và pháo dù đỏ. Thôi, có đã là tốt.

Ngân sách phim do Bộ Quốc Phòng rót xuống, chúng tôi phải xoay xở trong đó chứ không phải như “ai đó” nói “Mưa đỏ muốn bao nhiêu cũng được”. Sau quá trình “cân, đo, đong, đếm”, chúng tôi chốt mua 30 pháo hiệu đỏ, 20 pháo hiệu trắng, 40 pháo dù đỏ.

Với pháo hiệu chỉ cần bắn thử 3 phát là tôi rút ra quy luật, nhưng với pháo dù thì bắn tới quả thứ 8 nó vẫn bay rất khó đoán. Bởi bắn theo nguyên tắc và thông số kỹ thuật ghi trên hướng dẫn thì nó không vào khuôn hình, khi rơi vào khuôn hình thì đã tắt. Điều chỉnh góc nghiêng để rơi đúng thời điểm vào hình thì cực khó, dù có thể không bung nên sẽ bay lung tung rớt xuống rất nguy hiểm…

Có thời điểm tôi phải chạy tới rót vào tai anh Lý Thái Dũng: “Thôi em thua anh nhé, hướng gió đêm nay lạ lắm, hai bên bờ có hai cây cẩu treo 2 cây đèn 18k nó trúng vào đèn đi đôi tỷ bạc là em ăn mày”. Biết tôi đã nói vậy tức là khó, nên anh Dũng cũng chỉ tặc lưỡi… “Ừ, thôi vậy”.

Nói là thôi vậy, nhưng tôi vẫn lầm lũi đi ra ngoài họp với tổ khí tài vì tôi tiếc cái cảnh đó nếu không có pháo dù rơi xuống. Bởi ý nghĩa văn học nó hay quá, “khi một nhân vật ngã xuống, thì một ánh sáng đỏ cũng rơi vào đất mẹ”.

Tôi bàn với các anh lùi xa 300 - 500m nữa về hướng nam, nâng góc bắn lên 10 - 15 độ so với bình thường để tiếp tục cảnh của Hồng dù trước đó tôi bảo với anh Dũng là thôi. Tôi chốt: “Chơi đi, có gì tôi chịu trách nhiệm, mình sẽ liên hệ bằng Zalo, không dùng bộ đàm khi bắn”.

Lúc này tôi chỉ còn 8 quả pháo dù, tôi quyết định bắn 5 quả cho cảnh Hồng ôm ba lô khóc ở bờ Bắc nhìn về phía bờ Nam. Các cụ thương, không quả nào trúng đèn treo trên cẩu, 5 quả bắn đi thì 1 quả rơi tại chỗ, 2 quả đổi hướng khi bắn đi được 100 - 300m, 2 quả rơi đúng vào khuôn hình, đúng thời điểm mà đạo diễn và DOP mong muốn.

Tôi để dành 3 quả để làm lại lần 2, nhưng rất may là cảnh đó làm 1 lần được ngay. Đôi lúc tôi nói nửa đùa nửa thật với cộng sự, để bắn pháo sáng cho phim không chỉ cần giỏi toán mà đôi khi cần có niềm tin tâm linh.

Cho nên là sản xuất ĐƯỢC phim chiến tranh và sản xuất TỐT phim chiến tranh thì khoảng cách còn xa nhau lắm. Tôi vẫn cố gắng học hỏi mỗi ngày để tiệm cận chữ TỐT.

Tác giả bài viết là nhà báo Lương Thị Bích Ngọc - từng là cây viết nghị luận chính trị, trò chuyện với những nhân vật nổi tiếng của VietNamNet. Bà nguyên là Tổng Biên tập của Tạp chí Khám phá, Tổng Biên tập Tạp chí Du lịch, và là cố vấn truyền thông của phim "Địa Đạo - Mặt trời trong bóng tối".