Diễn viên lồng tiếng nỗ lực bảo vệ sinh kế và bản sắc văn hóa trước làn sóng AI

Sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo

Ít ai có thể nhận ra Fabio Azevedo nếu vô tình gặp ông trên đường phố São Paulo. Nhưng chỉ cần ông cất tiếng nói, mọi người đều biết ông là ai: giọng lồng tiếng cho nhiều nhân vật nổi tiếng trong các bộ phim Hollywood được dịch sang tiếng Bồ Đào Nha, bao gồm Doctor Strange trong loạt phim Marvel và Quái vật trong bản live-action của Beauty and the Beast.

Hiện Azevedo đang đảm nhận một vai trò có lẽ là thách thức nhất trong sự nghiệp: bảo vệ các diễn viên lồng tiếng tại Brazil trước sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo. Khi các hãng phim, công ty sản xuất và nền tảng phát trực tuyến ngày càng chuyển sang sử dụng AI để lồng tiếng và dịch nội dung tiếng Anh sang các ngôn ngữ địa phương, hơn 2 triệu diễn viên lồng tiếng toàn thời gian và bán thời gian trên toàn cầu đứng trước nguy cơ mất sinh kế cũng như quyền kiểm soát giọng nói của chính mình.

“Tất cả các ông lớn đều đã bắt đầu thử nghiệm AI trong lĩnh vực lồng tiếng”, Azevedo, người bắt đầu diễn xuất từ năm 13 tuổi, chia sẻ với Rest of World. Không chỉ mất việc, giọng nói của các diễn viên còn bị sử dụng để huấn luyện các mô hình AI thay thế họ, thường là không có sự đồng ý hay trả thù lao.

“Với các giọng nói do AI tạo ra, tôi sẽ mất việc dù chính tôi là người cung cấp dữ liệu đầu vào”, Azevedo, hiện là Chủ tịch Hiệp hội Diễn viên Lồng tiếng Brazil, nói. “Chưa kể, chúng ta sẽ đối mặt với sự "đồng nhất hóa" văn hóa. Chúng tôi biến nội dung nước ngoài trở nên "Brazil" hơn với những sắc thái riêng; còn với AI, điều đó sẽ biến mất”.

Công nghệ giọng nói AI, bao gồm chuyển văn bản thành giọng nói và nhân bản giọng nói có thể tái tạo giọng của một người, đang được ứng dụng trong trợ lý ảo, chatbot chăm sóc khách hàng, thông báo công cộng, và ngày càng nhiều trong quảng cáo, trò chơi điện tử, chương trình truyền hình và phim ảnh. Các công ty như ElevenLabs (Mỹ), Cartesia và DeepDub (Israel) là những tên tuổi lớn trong lĩnh vực này, cùng nhiều doanh nghiệp khác đang gia nhập khi công nghệ ngày càng hoàn thiện, đặc biệt ở khả năng đồng bộ khẩu hình và cải thiện cách đọc “thiếu cảm xúc” từng bị khán giả phàn nàn.

“Xin hãy để chúng tôi còn cách kiếm sống”

Azevedo không phải là người duy nhất lo lắng về nguy cơ mất việc. Sau cuộc đình công năm 2023 của Nghiệp đoàn Diễn viên Màn ảnh Mỹ (SAG-AFTRA), trong đó giành được các điều khoản bảo vệ trước AI, bao gồm quyền kiểm soát việc sử dụng giọng nói, các diễn viên và nghệ sĩ lồng tiếng trên toàn thế giới cũng bắt đầu lên tiếng.

Mexico gần đây đã cấm sử dụng AI trong lồng tiếng và việc dùng giọng nói trái phép, sau chiến dịch vận động của các diễn viên. Tại Brazil, hiệp hội của Azevedo đề xuất các quy định tương tự trong dự luật AI. Ở Hàn Quốc, các diễn viên lồng tiếng cũng đề xuất điều khoản hạn chế AI và bảo vệ giọng nói công dân khỏi việc bị khai thác trái phép hoặc sử dụng vào mục đích phạm pháp.

Tại Trung Quốc, nhiều diễn viên lồng tiếng đã đăng tuyên bố trên mạng xã hội phản đối việc giọng nói của họ bị sử dụng trong các sản phẩm AI. “Xin hãy để chúng tôi còn cách kiếm sống”, diễn viên Nie Xiying viết trên Weibo, kèm theo tuyên bố về vi phạm bản quyền liên quan đến AI.

Sự bùng nổ của các nền tảng phát trực tuyến đã làm gia tăng nhu cầu nội dung được lồng tiếng bản địa trên toàn cầu. AI ngày càng được sử dụng để cung cấp nội dung nhanh và chi phí thấp, khiến các diễn viên lồng tiếng bắt đầu phản ứng, dù họ không có các nghiệp đoàn mạnh như ở Hollywood, theo Rafael Grohmann, trợ lý giáo sư ngành truyền thông tại Đại học Toronto.

“Đặc biệt ở các nước Nam bán cầu, họ không có đủ sức mạnh kinh tế, tiếng nói hay sự hỗ trợ thể chế để ngừng sản xuất như các nghiệp đoàn Hollywood đã làm”, Grohmann nói. “Vì vậy, họ lập các nhóm, công bố tuyên ngôn để can thiệp vào cách AI tạo sinh được sử dụng, quản lý và phản đối trong môi trường làm việc”.

Nguy cơ mất “chủ quyền văn hóa”

Grohmann đã xây dựng một công cụ theo dõi, ghi nhận hơn 100 phong trào của người lao động sáng tạo tại khoảng 25 quốc gia, bao gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Argentina, Chile, Ấn Độ và Hàn Quốc. Trong đó, diễn viên lồng tiếng, vốn ít được chú ý hơn diễn viên màn ảnh, là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Tác động không chỉ dừng lại ở việc làm, mà còn liên quan đến “chủ quyền văn hóa”.

“Ở những quốc gia như Brazil hay Mexico, văn hóa truyền miệng rất mạnh, và bạn thực sự cần con người để chuyển ngữ phù hợp với bối cảnh địa phương”, ông nói. “Ví dụ, ở Brazil, Peter sẽ trở thành Pedro. Các diễn viên lồng tiếng có lượng người hâm mộ lớn, thậm chí nổi tiếng hơn cả diễn viên Hollywood trong phim”.

Thị trường quốc tế đóng vai trò then chốt với Hollywood, chiếm khoảng 2/3 doanh thu, phần lớn đến từ việc lồng tiếng phim và chương trình truyền hình. Các nền tảng như Netflix hay Amazon Prime cũng liên tục mở rộng ngôn ngữ để tăng thị phần toàn cầu.

Năm ngoái, Amazon Prime thông báo sẽ triển khai “lồng tiếng có hỗ trợ AI” cho các nội dung trước đây chưa được lồng tiếng. Tuy nhiên, sau khi khán giả chế giễu các bản lồng tiếng AI trong một số anime như Banana Fish hay No Game No Life: Zero, một số nội dung đã bị gỡ bỏ.

Một dạng công việc mới, nhưng không phải ai cũng hưởng lợi

Tại Ấn Độ, quốc gia có hơn một chục ngôn ngữ chính thức, quảng cáo, phim tài liệu và sách nói từng là “mỏ vàng” của diễn viên lồng tiếng. Nhưng điều đó đang thay đổi.

“Những công việc này đang bị AI xóa sổ”, Ganessh Divekar, Tổng thư ký Hiệp hội Diễn viên Lồng tiếng Ấn Độ, cho biết. Gần đây, ông phát hiện giọng mình bị trộn với giọng người khác bằng AI trong một bộ phim, và ông không thể làm gì.

Sự phát triển của công nghệ nhân bản giọng nói cho phép sử dụng “chất giọng” của một người để phục vụ phần diễn của người khác, khiến các diễn viên như Divekar có thể không còn cần thiết, ngoài việc cung cấp dữ liệu huấn luyện AI.

“Không có cách nào ngăn họ sử dụng giọng tôi theo bất kỳ cách nào họ muốn”, ông nói. “Trước đây, chúng tôi không hỏi giọng mình sẽ được dùng vào đâu. Giờ thì phải hỏi, và phải yêu cầu thù lao cao hơn khi ký hợp đồng vĩnh viễn”.

Tại Ấn Độ, tòa án đã công nhận giọng nói là một phần bản sắc cá nhân và thuộc quyền riêng tư. Tuy nhiên, các quy định này chưa bao phủ đầy đủ việc sử dụng dữ liệu giọng nói để huấn luyện AI, theo luật sư Anamika Jha.

“Một giọng nói có thể bị nhân bản và sử dụng vô hạn mà không cần thêm sự đồng ý hay chi trả”, bà nói. Đồng thời cảnh báo về rủi ro danh tiếng, khi giọng nói có thể bị dùng trong các nội dung mà nghệ sĩ không bao giờ chấp nhận.

Dù vậy, với các thỏa thuận bảo vệ phù hợp, AI cũng mở ra cơ hội mới. Công ty Voices, với hơn 100.000 diễn viên lồng tiếng, hiện cung cấp dữ liệu giọng nói và AI cho doanh nghiệp, với mức thù lao có thể cao gấp 85 lần so với công việc truyền thống.

“Đây là một loại hình công việc giá trị cao hoàn toàn mới”, đại diện công ty này cho biết.

Dẫu vậy, với nhiều diễn viên như Divekar, cuộc chiến vẫn chưa kết thúc. “Trước đây, tôi chỉ là một giọng nói; giờ tôi phải nói rằng mình là giọng nói của con người để phân biệt với giọng nói của AI”, ông nói.