Dùng AI tìm kiếm thay Google có thể đưa người dùng vào cạm bẫy

Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi của việc dùng AI tìm kiếm là một thực tế đáng lo ngại: thông tin AI cung cấp không chính xác như ta tưởng. Nghĩa là chúng ta đang đánh đổi độ chính xác để lấy tốc độ, mà thậm chí không hề nhận ra điều đó.

Làn sóng chuyển đổi đang lan mạnh

Theo một khảo sát được công bố vào tháng 2.2025, 27% người Mỹ đã sử dụng các công cụ AI thay cho tìm kiếm web truyền thống. Con số này có thể thấp hơn tại Đức, nhưng xu hướng gia tăng là không thể phủ nhận, đặc biệt khi các gã khổng lồ công nghệ như Google đã tích hợp AI Overviews vào kết quả tìm kiếm và các chatbot phổ biến như ChatGPT, Claude cũng cung cấp chức năng tìm kiếm hỗ trợ AI.

Sức hấp dẫn của những hệ thống này là hiển nhiên: thay vì phải đọc qua hàng loạt kết quả tìm kiếm, AI sẽ tóm tắt thông tin trong một đoạn văn ngắn gọn. Từ Bing đến Google, từ ChatGPT đến Perplexity, tất cả đều cung cấp các liên kết nguồn để người dùng có thể tham khảo. Nhưng chính đây lại là nơi bắt đầu của vấn đề.

Một khảo sát của EY công bố vào tháng 5.2025 đã phát hiện ra một thực tế đáng báo động: chỉ 27% người dùng tại Đức thực sự kiểm tra xem các nguồn được liên kết có thực sự hỗ trợ cho những tuyên bố được AI đưa ra hay không. Con số này thấp một cách đáng lo ngại so với mức trung bình toàn cầu là 31% và thậm chí còn kém xa so với một số quốc gia khác có tỷ lệ trên 40%.

Điều này có nghĩa là phần lớn người dùng đang mặc định tin tưởng vào những gì AI tóm tắt mà không bao giờ bận tâm xác minh. Trong số các quốc gia được khảo sát, chỉ có người dùng tại Pháp và Thụy Điển còn ít kiểm tra nguồn hơn người Đức. Đây là một dấu hiệu đáng lo về văn hóa tiêu thụ thông tin trong thời đại số.

Đừng quên AI hay mắc bệnh 'ảo giác'

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ các mô hình ngôn ngữ lớn vẫn không miễn dịch với việc tạo ra thông tin sai lệch - hiện tượng được gọi là "hallucination" (ảo giác AI). Dù các công ty AI đã sử dụng nhiều phương pháp để giảm thiểu những "ảo giác" này, chúng vẫn không thể bị loại bỏ hoàn toàn.

Thực nghiệm với các công cụ như Perplexity và những nền tảng tương tự đã liên tục phát hiện ra những trường hợp mà các nguồn được liên kết hoàn toàn không chứa bằng chứng nào để hỗ trợ cho tuyên bố của AI. Điều này phù hợp với kết quả của một nghiên cứu của BBC, trong đó 19% các phản hồi AI trực tiếp tham chiếu đến BBC lại chứa thông tin sai lệch - những tuyên bố, con số hoặc dữ liệu mà BBC chưa bao giờ đưa ra.

Thậm chí, 13% các trích dẫn được AI trích xuất từ các bài báo của BBC đã bị biến đổi hoặc hoàn toàn không tồn tại trong văn bản gốc. Đây là bằng chứng rõ ràng cho thấy ngay cả những nguồn đáng tin cậy cũng cần được kiểm tra thủ công để đảm bảo rằng câu trả lời do AI tạo ra thực sự dựa trên các sự kiện có thể xác minh được.

Ba nguyên tắc vàng khi sử dung AI tìm kiếm

1. Không phải nguồn nào cũng có giá trị như nhau

Cũng như tìm kiếm truyền thống, người dùng cần đánh giá khác nhau giữa thông tin y tế từ một tạp chí khoa học uy tín và thông tin từ một blog cá nhân. Việc AI tổng hợp thông tin không có nghĩa là tất cả các nguồn đều có độ tin cậy như nhau.

Điều này đòi hỏi người dùng phải có kỹ năng phân biệt nguồn tin, hiểu rõ ai đứng sau các trang web được AI trích dẫn và họ tuân thủ những tiêu chuẩn báo chí nào. Trong một số trường hợp, việc này còn đòi hỏi phải tìm hiểu thêm về website gốc - một bước mà nhiều người dùng thường bỏ qua.

2. Liên kết nguồn không phải bằng chứng về tính chính xác

Một trong những phát hiện đáng lo ngại nhất là nhiều khi AI cung cấp liên kết nguồn nhưng nội dung thực tế của nguồn lại không hỗ trợ cho tuyên bố được đưa ra. Đây không phải là lỗi ngẫu nhiên mà là một vấn đề hệ thống trong cách AI xử lý và tham chiếu thông tin.

Điều này đặt ra một nghịch lý: để thực sự chắc chắn rằng thông tin do AI cung cấp là chính xác, người dùng vẫn phải xác minh các nguồn được cung cấp. Như vậy, lợi ích tiết kiệm thời gian - ưu điểm chính của AI tìm kiếm - có thể bị triệt tiêu hoàn toàn.

3. Tầm quan trọng của thông tin quyết định mức độ thận trọng

Nếu bạn hỏi AI cần bao nhiêu bột cà phê cho ba tách cà phê, rủi ro là có thể kiểm soát được. Trong trường hợp xấu nhất, tách cà phê của bạn có thể không ngon. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu bạn muốn đưa ra quyết định kinh doanh dựa trên thông tin này? Hoặc quyết định có nên chi tiền cho một kỳ nghỉ đắt đỏ?

Càng quan trọng thông tin đối với bạn và những người xung quanh, càng cần thiết phải tự mình xác minh những tuyên bố của AI. Ngay cả khi điều đó có nghĩa là cuối cùng không có sự tiết kiệm thời gian đáng kể nào.

Cuối cùng, AI tìm kiếm có thể là một công cụ mạnh mẽ, nhưng nó không bao giờ có thể thay thế hoàn toàn khả năng tư duy phản biện của con người. Trong thời đại thông tin bùng nổ, kỹ năng quan trọng nhất có thể không phải là tìm kiếm thông tin, mà là biết cách đánh giá và xác minh nó.