Đừng biến vịnh Nha Trang thành vịnh Maya thứ hai: Bài học từ láng giềng Thái Lan

Hồi chuông cảnh báo từ hành vi xâm hại di sản ở vịnh Nha Trang

Mới đây, hai nam du khách 50 và 62 tuổi đã bị phạt mỗi người 25 triệu đồng vì bẻ hơn 10 kg san hô tại vùng biển thuộc vịnh Nha Trang để làm kỷ niệm, dù đã có biển cấm rõ ràng. Vụ việc này không phải là hiện tượng hy hữu hay tai nạn nhất thời mà là một thực trạng đáng báo động đang diễn ra liên tiếp tại cùng một địa phương.

Tháng 6 vừa qua, cũng tại vịnh Nha Trang, một số nhóm du khách đã chèo thuyền kayak vào khu vực rạn san hô biển Hòn Chồng để vui chơi và chỉ chịu rời đi khi lực lượng chức năng nhắc nhở.

Từ tháng 4/2026 đến nay, Ban Quản lý vịnh Nha Trang đã phối hợp với các tình nguyện viên thu gom hàng trăm ký "lưới ma" cùng nhiều loại rác thải tại biển Hòn Chồng. Sau mùa mưa gió, nhiều ngư cụ hư hỏng và rác thải trôi dạt còn mắc vào rạn san hô, cản trở quá trình sinh trưởng và đe dọa các loài sinh vật biển.

Những sự việc này phản ánh một lỗ hổng đáng báo động trong văn hóa ứng xử với di sản khi du lịch bùng nổ quá nhanh - gần như trùng khớp với cảnh báo mà tạp chí Fortune đưa ra trong một bài viết đăng tháng 6/2026: Việt Nam đang trở thành điểm nóng du lịch mới ở Đông Nam Á, nhưng cần tránh những sai lầm mà Thái Lan từng mắc phải.

Sai lầm của Thái Lan: Bài học nhãn tiền từ vịnh Maya

Sai lầm đó có thể liên tưởng ngay đến vịnh Maya - vịnh biển thiên đường của Thái Lan, nơi từng đón đến 5.000 lượt khách và khoảng 200 tàu cao tốc, thuyền đuôi dài đổ bộ mỗi ngày vào thời kỳ cao điểm, theo số liệu CNN dẫn lại.

Với khối lượng du khách khổng lồ như vậy, tác động lên hệ sinh thái là vô cùng tàn khốc. Trên giấy tờ, đó là điểm đến mơ ước. Nhưng trong thực tế, nó là cơn ác mộng đối với môi trường.

Hậu quả nghiêm trọng nhất là sự tàn phá các rạn san hô - vốn phải mất hàng trăm năm để hình thành. Do không có quy định neo đậu rõ ràng, tàu thuyền thả neo trực tiếp lên rạn san hô, làm vỡ vụn cấu trúc san hô; mỏ neo kéo lê dưới đáy biển khiến san hô gãy nát thêm. Hóa chất từ kem chống nắng của người bơi lặn rửa trôi vào nước, gây ra hiện tượng tẩy trắng san hô. Một số du khách còn cố tình bẻ san hô làm lưu niệm - không khác gì tình huống vừa xảy ra ở vịnh Nha Trang. Lượng người đi lại quá đông ở vùng nước nông làm khuấy động trầm tích, chặn ánh sáng mặt trời cần thiết cho quá trình quang hợp, tăng nguy cơ nhiễm bệnh cho san hô.

Kết quả: hơn 80% rạn san hô tại vịnh Maya đã bị hủy hoại, theo cảnh báo của các nhà nghiên cứu được CNN trích dẫn. Họ nhấn mạnh nếu không hành động ngay, tổn hại sẽ là vĩnh viễn và không thể đảo ngược.

Đứng giữa nguồn thu du lịch ngắn hạn và việc cứu lấy vịnh biển cho thế hệ mai sau, Cục Công viên Quốc gia, Động vật hoang dã và Bảo tồn Thực vật Thái Lan (DNP) đã quyết định đóng cửa vô thời hạn vịnh Maya từ tháng 6/2018.

Lệnh đóng cửa ban đầu chỉ dự kiến kéo dài 4 tháng, nhưng khi các nhà khoa học đánh giá đầy đủ mức độ nghiêm trọng, họ nhận ra vài tháng là không đủ. Lệnh cấm tạm thời biến thành một chiến dịch bảo tồn dài hạn, bất chấp sự phản ứng từ các doanh nghiệp lữ hành địa phương do thiệt hại tài chính.

Câu chuyện xương máu của láng giềng Thái Lan giờ đây đang hiển hiện ngay tại vịnh Nha Trang. Tiếp đó có thể là Phú Quốc hay vịnh Hạ Long, nếu vấn đề không được nhìn nhận nghiêm túc hơn.

Sự phục hồi của vịnh Maya và khoảng trống ở vịnh Nha Trang

Vịnh Maya đã chứng minh: ngay cả những môi trường tự nhiên kiên cường và đẹp đẽ nhất cũng có thể nhanh chóng biến dạng dưới tác động của du lịch thiếu kiểm soát. Nhưng nó cũng chứng minh điều ngược lại.

Sau nhiều lần gia hạn, đầu năm 2022 vịnh Maya mở cửa đón khách trở lại cùng các quy định nghiêm ngặt: giới hạn số lượng khách theo khung giờ, cấm tàu thuyền vào vịnh, yêu cầu khách tiếp cận bằng đường bộ phía sau vịnh để bảo vệ rạn san hô. Từ ngày 1/8/2025, chính phủ Thái Lan còn áp dụng quy định đóng cửa bãi biển định kỳ 2 tháng mỗi năm vào mùa mưa, để thiên nhiên có thời gian nghỉ ngơi và phục hồi.

"Dự án Vịnh Maya là một trong những dự án lớn nhất đời tôi. Vì vậy, ngày nào còn sống tôi còn để ý đến vịnh Maya", nhà sinh vật biển Tiến sĩ Thon Thamrongnawasawat - người chủ trì dự án phục hồi vịnh Maya - chia sẻ trên CNN.

Sự phục hồi ấy là bằng chứng cho thấy nếu có sự can thiệp đúng đắn, tự nhiên có khả năng tự chữa lành. Nhưng sự chữa lành này đòi hỏi thời gian, sự cam kết và những chính sách có trách nhiệm - ba điều mà vịnh Nha Trang, tính đến nay, vẫn đang thiếu ở một mức độ đáng lo.

Ban Quản lý vịnh Nha Trang cho biết họ đang khoanh vùng bảo vệ tạm thời rạn san hô Hòn Chồng từ tháng 5 đến hết tháng 8/2026 (khung giờ 16h-18h vào ngày thủy triều xuống thấp), đồng thời lắp biển cảnh báo và tăng cường tuần tra. Tuy nhiên, chính đơn vị này cũng thừa nhận lượng khách du lịch hè quá đông trong khi lực lượng quản lý mỏng khiến việc kiểm soát gặp khó khăn. Đó có lẽ chính là kẽ hở dẫn đến vụ việc hai nam du khách bẻ hơn 10kg san hô làm lưu niệm.

"Tôi 72 tuổi, cảm thấy rất bức xúc trước hành vi của hai người đàn ông 50 và 62 tuổi sao giống như hai đứa trẻ thiếu hiểu biết vậy!", - độc giả tên Ba Son bình luận dưới một bài viết liên quan trên VNE.

Giải pháp hiện tại của Ban Quản lý vịnh Nha Trang mới chỉ là tạm thời, chưa bài bản và quyết liệt. Trong khi đó, từ tháng 11/2022, UBND tỉnh Khánh Hòa đã ban hành kế hoạch phục hồi vịnh Nha Trang đến năm 2030, đặt mục tiêu tăng hiệu quả quản lý thông qua phối hợp liên ngành, liên vùng và sự tham gia của doanh nghiệp, đồng thời phục hồi các rạn san hô bị suy thoái.

Quyết định ấy đến nay đã gần 4 năm. Người Nha Trang và những ai yêu quý vùng vịnh xinh đẹp này xứng đáng có một báo cáo chân thực, định kỳ về tiến độ thực hiện, thay vì tiếp tục đón nhận những tin tức cho thấy nguy cơ rạn san hô bị hủy hoại nặng hơn vẫn còn đó và khả năng xảy ra không hề nhỏ.

Lựa chọn nằm trong tay chúng ta

Câu chuyện vịnh Maya không chỉ là câu chuyện của riêng Thái Lan. Sự suy thoái nhanh chóng, rồi phục hồi chậm rãi của vùng vịnh này là lời nhắc cho bất kỳ điểm đến nào đang trên đà bùng nổ du lịch - trong đó có Việt Nam. Theo Fortune (6/2026), du lịch Việt Nam đang đón hơn 21 triệu lượt khách quốc tế, một con số tăng trưởng ấn tượng nhưng cũng dễ khiến các địa phương chủ quan trước cái giá phải trả về môi trường.

Vịnh Nha Trang, Hạ Long, Sapa hay Phú Quốc có đi vào vết xe đổ của vịnh Maya hay không, điều đó phụ thuộc vào cách chúng ta ứng xử với di sản ngay từ lúc này: kiểm soát và phân tán lượng khách, đặt ra hạn ngạch nghiêm ngặt về sức chứa của điểm đến, ưu tiên chất lượng thay vì chạy đua số lượng. Giữ được sự nguyên bản và tôn trọng quy luật tự nhiên - như Fortune từng nhận định - mới là "quyền lực mềm" thực sự giữ chân du khách, và cũng là cách duy nhất để một vùng vịnh còn ở đó cho thế hệ sau.