Dương Thực Lân - kiến trúc sư đứng sau Kimi K3 là ai?

Nếu vài năm trước, cuộc đua AI gần như chỉ xoay quanh Sam Altman của OpenAI, Dario Amodei của Anthropic hay Elon Musk với xAI, thì mùa hè năm 2026, một cái tên mới bắt đầu xuất hiện dày đặc trên truyền thông quốc tế: Yang Zhilin (Dương Thực Lân), nhà sáng lập Moonshot AI.

Kimi K3 - mô hình ngôn ngữ lớn do Moonshot AI phát triển - nhanh chóng thu hút sự chú ý bởi khả năng lập trình, suy luận và thực hiện tác vụ tự động được đánh giá tiệm cận những mô hình AI hàng đầu của Mỹ, trong khi chi phí vận hành thấp hơn đáng kể. Không ít chuyên gia coi đây là một trong những bước tiến quan trọng nhất của AI Trung Quốc kể từ sau DeepSeek.

Đằng sau thành công ấy là một nhà nghiên cứu vốn không thích xuất hiện trước truyền thông.

Yang Zhilin - từ cậu sinh viên mê rock đến nhà nghiên cứu AI

Sinh năm 1992 tại Sán Đầu (Quảng Đông), Yang ban đầu không có định hướng theo đuổi khoa học máy tính. Trong thời gian học tại Đại học Thanh Hoa, anh thậm chí còn thành lập ban nhạc rock mang tên Splay, lấy cảm hứng từ cấu trúc dữ liệu Splay Tree, và đảm nhận vai trò tay trống.

Bước ngoặt đến khi Yang quyết định chuyển sang ngành Khoa học Máy tính. Sau khi tốt nghiệp, anh sang Mỹ theo học tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon - một trong những trung tâm nghiên cứu AI hàng đầu thế giới.

Tại đây, Yang được hướng dẫn bởi Giáo sư Ruslan Salakhutdinov - một trong những tên tuổi lớn của lĩnh vực học máy.

Sau thành công của Kimi K3, chính vị giáo sư này đã công khai dành lời khen cho học trò cũ trên mạng xã hội X: "Cậu ấy thực sự xuất sắc".

Theo Salakhutdinov, sau khi tốt nghiệp, Yang nhận được nhiều lời mời hấp dẫn từ các tập đoàn công nghệ Mỹ nhưng vẫn lựa chọn quay trở về Trung Quốc để xây dựng công ty AI của riêng mình.

"Tôi nhớ cậu ấy từng nói rằng nếu không thử khởi nghiệp thì sẽ hối tiếc cả đời", vị giáo sư chia sẻ.

Người đứng sau những công trình AI nổi tiếng

Trước khi được biết đến với Kimi K3, Yang Zhilin đã là cái tên quen thuộc trong giới nghiên cứu AI.

Anh là tác giả chính của Transformer-XL - công trình giúp các mô hình AI ghi nhớ ngữ cảnh dài hơn nhiều lần so với kiến trúc Transformer truyền thống.

Sau đó, Yang tiếp tục công bố XLNet, mô hình từng vượt qua BERT của Google trên nhiều bài kiểm tra và trở thành một trong những nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất trong lĩnh vực xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Trong thời gian ở Mỹ, Yang còn thực tập tại Google Brain và Meta AI Research trước khi trở về Trung Quốc.

Không dừng lại ở đó, anh còn tham gia nhiều dự án AI quy mô lớn như PanGu của Huawei hay Wu Dao của Học viện Trí tuệ Nhân tạo Bắc Kinh - những nền tảng được xem là tiền đề cho tham vọng AI của Trung Quốc.

Điều khiến Yang Zhilin khác biệt không chỉ nằm ở thành tích nghiên cứu mà còn ở triết lý phát triển AI.

Anh là người theo đuổi trường phái Scaling First - đặt niềm tin rằng việc mở rộng dữ liệu, sức mạnh tính toán và quy mô mô hình là con đường nhanh nhất để tiến tới AGI.

Trong một cuộc phỏng vấn, Yang từng nói: "Nếu một vấn đề có thể được giải quyết bằng cách mở rộng quy mô thì đừng cố giải quyết nó bằng một thuật toán mới. Giá trị của thuật toán mới nằm ở việc giúp chúng ta mở rộng quy mô tốt hơn".

Triết lý này sau đó trở thành nền tảng phát triển của Moonshot AI.

Moonshot AI và giấc mơ khám phá "mặt tối của Mặt Trăng"

Năm 2023, Yang cùng các cộng sự thành lập Moonshot AI. Tên công ty được lấy cảm hứng từ album The Dark Side of the Moon của ban nhạc Pink Floyd.

Theo Yang, nếu AGI giống như Mặt Trăng thì những gì con người đang biết mới chỉ là phần được chiếu sáng, còn "mặt tối" vẫn còn vô số điều chưa được khám phá.

Không giống nhiều startup AI tập trung vào thương mại hóa chatbot, Moonshot AI dành gần như toàn bộ nguồn lực để phát triển mô hình nền tảng. Khẩu hiệu nội bộ của công ty là "Be Simple, Be Naive" - hãy đơn giản và giữ tinh thần khám phá.

Đỉnh cao của hành trình đó là Kimi K3. Mô hình sử dụng kiến trúc Mixture of Experts (MoE) với khoảng 2,8 nghìn tỷ tham số, nhưng mỗi lần suy luận chỉ kích hoạt một phần nhỏ "chuyên gia", giúp giảm đáng kể chi phí tính toán.

Moonshot AI cũng phát triển trình tối ưu hóa Muon, góp phần nâng cao hiệu quả huấn luyện trong bối cảnh các công ty AI Trung Quốc gặp nhiều hạn chế về nguồn cung GPU cao cấp.

Ngay sau khi ra mắt, Kimi K3 được nhiều chuyên gia quốc tế đánh giá cao.

Guillermo Rauch, CEO của Vercel, nhận định đây là lần đầu tiên một mô hình mã nguồn mở vượt qua nhiều mô hình độc quyền trong các bài đánh giá về phát triển web.

Giáo sư Ethan Mollick của Trường Wharton cũng cho rằng Kimi K3 là một trong những mô hình mã nguồn mở tiến gần nhất tới nhóm AI tiên tiến hàng đầu thế giới.

Vì sao Yang không ở lại Mỹ?

Sau thành công của Kimi K3, một cuộc tranh luận khác cũng xuất hiện tại Thung lũng Silicon. Nhà đầu tư kỳ cựu Vinod Khosla cho rằng nước Mỹ đang đánh mất nhiều tài năng AI quốc tế bởi các chính sách nhập cư ngày càng khắt khe.

Tuy nhiên, theo giáo sư Salakhutdinov, quyết định của Yang không xuất phát từ chính sách visa. Ngay từ khi còn học tiến sĩ, Yang đã xác định sẽ quay về Trung Quốc để xây dựng một phòng thí nghiệm AI của riêng mình. Đó cũng là lý do Moonshot AI ra đời.

Yang Zhilin - Dương Thực Lân từng dự đoán rằng trong tương lai sẽ xuất hiện một công ty AGI có quy mô vượt xa các "ông lớn" công nghệ hiện nay.

Anh cho rằng chưa chắc đó sẽ là OpenAI hay bất kỳ doanh nghiệp nào đang dẫn đầu, nhưng chắc chắn cuộc đua vẫn còn ở giai đoạn đầu.

Ở tuổi 34, Yang chưa phải là cái tên nổi tiếng nhất trong thế giới AI. Tuy nhiên, với Kimi K3 và Moonshot AI, ông đang chứng minh rằng cuộc cạnh tranh về trí tuệ nhân tạo không còn là sân chơi riêng của Thung lũng Silicon. Một thế hệ nhà khoa học trẻ tại Trung Quốc đang nổi lên, và Yang Zhilin (Dương Thực Lân) có lẽ là gương mặt tiêu biểu nhất trong số đó.