E-learning 'nhẹ': Thu hẹp khoảng cách giáo dục giữa thành thị và vùng sâu vùng xa

Trong những năm gần đây, chuyển đổi số giáo dục được coi là một trong những ưu tiên hàng đầu của Việt Nam. Tuy nhiên, thực tế tại nhiều địa phương vùng sâu vùng xa cho thấy khoảng cách về hạ tầng và thiết bị vẫn là rào cản lớn.

Ở tỉnh Điện Biên, theo một khảo sát của nhóm nghiên cứu quốc tế năm 2021, mức chi phí sinh hoạt bình quân cho mỗi học sinh chỉ khoảng 600 nghìn đồng/tháng, phần lớn gia đình học sinh không có máy tính để bàn hoặc máy tính xách tay.

Hầu hết các em chỉ có thể sử dụng điện thoại thông minh cấu hình thấp để tham gia học tập, kết nối internet tại đây thường xuyên bị gián đoạn. Khi dịch bệnh bùng phát, tình trạng này càng bộc lộ rõ: Không ít học sinh phải mượn điện thoại của phụ huynh để học trực tuyến, trong khi tín hiệu mạng chập chờn khiến quá trình học bị gián đoạn liên tục.

Một báo cáo của UNESCO công bố năm 2023 cũng nhấn mạnh rằng khoảng 50% học sinh tại các khu vực nông thôn và miền núi Việt Nam vẫn chưa có điều kiện tiếp cận internet ổn định và thiết bị học tập phù hợp.

UNESCO cảnh báo rằng nếu không có giải pháp can thiệp kịp thời, nhóm học sinh này sẽ tụt hậu so với mặt bằng chung trong quá trình chuyển đổi số giáo dục. Như vậy, bài toán đặt ra không chỉ là mở rộng phạm vi phủ sóng internet, mà còn là thiết kế những nền tảng E-learning có thể hoạt động ngay cả trong điều kiện hạ tầng hạn chế.

Theo số liệu từ Bộ Thông tin - Truyền thông, đến cuối năm 2024, cả nước vẫn còn hơn 3.300 thôn, bản chưa được phủ sóng di động băng thông rộng. Trong số này, hơn 2.100 thôn hoàn toàn chưa có sóng, phần lớn tập trung ở các tỉnh miền núi phía bắc và Tây Nguyên. Con số này cho thấy việc triển khai học trực tuyến theo mô hình truyền thống, vốn đòi hỏi băng thông ổn định... là thách thức gần như không khả thi đối với học sinh ở những khu vực này.

Chính vì vậy, việc xây dựng một nền tảng học trực tuyến nhẹ, thân thiện và tối ưu cho mạng yếu, thiết bị phổ thông được coi là giải pháp khả thi.

Một nền tảng như vậy cần ưu tiên nội dung dạng văn bản, âm thanh nén dung lượng nhỏ và video chất lượng thấp, đồng thời cho phép tải trước nội dung để học offline. Khi có kết nối trở lại, dữ liệu học tập và kết quả kiểm tra sẽ được đồng bộ. Điều này giúp học sinh không bị gián đoạn quá trình học ngay cả khi tín hiệu mạng kém.

Bên cạnh khía cạnh kỹ thuật, giao diện của hệ thống cũng cần được thiết kế đơn giản và trực quan. Thực tế cho thấy nhiều học sinh ở vùng sâu vùng xa chỉ quen với các thao tác cơ bản trên điện thoại.

Do đó, một ứng dụng dung lượng nhỏ dưới 50MB, chạy ổn định trên điện thoại Android phổ thông, có phông chữ lớn, nút chức năng rõ ràng sẽ phù hợp hơn là một nền tảng phức tạp, nặng nề.

Các chuyên gia công nghệ trong nước cũng đề xuất việc sử dụng công nghệ ứng dụng web tiến tiến, giúp người học truy cập qua trình duyệt ngay cả khi không tải ứng dụng về máy. Hệ thống máy chủ phân phối nội dung đặt tại địa phương sẽ giảm độ trễ và tiết kiệm chi phí dữ liệu. Đây là hướng đi mà nhiều nước trong khu vực đang áp dụng để phục vụ học sinh vùng nông thôn.

Trong quá trình triển khai, không thể thiếu sự phối hợp từ nhiều phía. Các nhà mạng có thể tham gia bằng cách miễn hoặc giảm cước dữ liệu khi học sinh truy cập vào nền tảng học tập, tương tự như các gói dịch vụ đã áp dụng cho một số ứng dụng giáo dục trong thời gian dịch bệnh.

Chính quyền địa phương và trường học có thể hỗ trợ bằng cách phân phối nội dung qua USB, thẻ nhớ hoặc thậm chí máy chủ mini đặt tại trường, giúp học sinh truy cập tài liệu mà không cần kết nối internet.

Thực tế, một số chương trình hỗ trợ đã được triển khai trước đây cho thấy hiệu quả. Chẳng hạn, trong giai đoạn 2016-2020, dự án YouthSpark do Microsoft phối hợp cùng các tổ chức xã hội tại Việt Nam đã đào tạo kỹ năng số cho hơn 150 nghìn thanh thiếu niên nông thôn và hàng trăm giáo viên miền núi. Điều này cho thấy sự tham gia của doanh nghiệp công nghệ có thể tạo nên tác động tích cực, hỗ trợ nhóm học sinh yếu thế.

Triển khai nền tảng E-learning "nhẹ" tại Việt Nam có thể bắt đầu bằng các thí điểm ở những tỉnh có điều kiện khó khăn nhất về hạ tầng mạng, như Điện Biên, Lai Châu hay một số vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Từ kết quả đánh giá thực tế, hệ thống sẽ được điều chỉnh, tối ưu trước khi nhân rộng toàn quốc. Bài học từ các thí điểm này cũng sẽ là cơ sở để xác định chính sách hỗ trợ phù hợp, tránh tình trạng “một nền tảng chung cho tất cả” vốn thường gặp phải hạn chế trong thực tiễn.

Trong bối cảnh hiện nay, nền tảng học trực tuyến nhẹ không chỉ mang ý nghĩa công nghệ, mà còn là giải pháp nhân văn, đảm bảo mọi học sinh đều có quyền tiếp cận tri thức, bất kể nơi sinh sống hay điều kiện kinh tế.

Khi khoảng cách số được thu hẹp, cơ hội học tập công bằng sẽ rộng mở hơn, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phát triển bền vững trong tương lai.