Equal Earth - Từ một phép chiếu đến sự hiển thị bản đồ - Bài 1:Từ nghị quyết 'Sửa bản đồ', các nước và chuyên gia quốc tế nói gì?

Nghị quyết do Togo thúc đẩy với sự ủng hộ của Liên minh châu Phi (AU) nhận được 164 phiếu thuận, chỉ một phiếu chống của Mỹ và 6 phiếu trắng.

Đằng sau một vấn đề tưởng như thuần túy kỹ thuật của ngành bản đồ học là cuộc tranh luận rộng hơn về cách thế giới nhìn nhận châu Phi, di sản của chủ nghĩa thực dân và ảnh hưởng của bản đồ với nhận thức địa lý. Tuy nhiên, giới chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng Equal Earth không phải “bản đồ đúng tuyệt đối” và Mercator cũng không phải phép chiếu có thể đơn giản bị loại bỏ.

Equal Earth là gì?

Equal Earth là một phép chiếu bản đồ thế giới được ba nhà bản đồ học Bojan Šavrič, Tom Patterson và Bernhard Jenny phát triển năm 2018. Đây là phép chiếu giả hình trụ bảo toàn diện tích, được thiết kế để giữ đúng tương quan diện tích giữa các khu vực trên bản đồ, đồng thời có hình dáng trực quan gần với phép chiếu Robinson vốn rất quen thuộc.

Cụm từ Equal Earth (Trái đất bình đẳng) dễ khiến người đọc hiểu rằng mọi thứ trên bản đồ đều có độ chính xác như nhau. Song thực tế không phải vậy.

Equal ở đây nói đến diện tích. Nếu một khu vực có diện tích thực tế lớn gấp đôi khu vực khác thì tỉ lệ diện tích của chúng trên bản đồ cũng được giữ tương ứng. Vì thế, Equal Earth đặc biệt phù hợp khi mục tiêu của bản đồ là giúp người xem so sánh quy mô của các quốc gia, châu lục hoặc các vùng địa lý rộng lớn.

Điểm này khác với phép chiếu Mercator, được nhà vẽ bản đồ Gerardus Mercator công bố từ thế kỷ 16 và vẫn được sử dụng rộng rãi. Mercator bảo toàn góc tại từng khu vực và cho phép thể hiện các hướng la bàn theo đặc tính hữu ích cho hàng hải, nhưng làm diện tích các vùng đất tăng mạnh khi càng xa xích đạo.

Hệ quả là Greenland có thể trông gần tương đương châu Phi trên bản đồ Mercator. Song trên thực tế, diện tích châu Phi lớn khoảng 14 lần Greenland - lãnh thổ tự trị của Đan Mạch và là hòn đảo lớn nhất thế giới nằm trong vùng khí hậu Bắc cực. Đây là một trong những ví dụ thường được sử dụng để giải thích tại sao các phép chiếu bảo toàn diện tích có ý nghĩa khi muốn so sánh quy mô lãnh thổ.

Tuy nhiên, Equal Earth không thể loại bỏ hoàn toàn biến dạng. Lý do nằm ở chính hình dạng của Trái đất.

Trái đất gần hình cầu, trong khi bản đồ thông thường là một mặt phẳng. Khi chuyển bề mặt cong sang mặt phẳng, không thể đồng thời giữ nguyên tuyệt đối diện tích, hình dạng, khoảng cách và góc. Mỗi phép chiếu phải lựa chọn những đặc tính cần ưu tiên.

Đó cũng là lý do Hiệp hội Bản đồ học Quốc tế (ICA) nhấn mạnh rằng không có một phép chiếu bản đồ thế giới “đúng” cho mọi mục đích. Phép chiếu phải được lựa chọn dựa trên mục tiêu của bản đồ, phạm vi địa lý và những đặc tính cần bảo toàn.

“

Nghị quyết của Liên Hiệp Quốc không yêu cầu các nước bỏ Mercator để chuyển sang Equal Earth. Nó chỉ khuyến khích chính phủ, trường học, tổ chức quốc tế và các hãng công nghệ sử dụng Equal Earth hoặc những phép chiếu bảo toàn diện tích khác khi cần thể hiện chính xác quy mô tương đối của các quốc gia và châu lục.

Ngoài ra, nghị quyết cũng không mang tính ràng buộc pháp lý, không thay đổi biên giới hay chủ quyền lãnh thổ. Mercator vẫn có thể được sử dụng, đặc biệt trong hàng hải và các ứng dụng cần thể hiện phương hướng.

Vì sao Togo và châu Phi thúc đẩy Equal Earth?

Sáng kiến được Togo đưa lên Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc trong khuôn khổ chiến dịch Sửa bản đồ, với sự hậu thuẫn của AU. Lập luận của Togo vượt ra ngoài chuyện hình học.

Ngoại trưởng Togo Robert Dussey cho rằng bản đồ không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn ảnh hưởng đến cách con người hình dung về thế giới. Theo ông, cách một châu lục được thể hiện trong sách giáo khoa và các tài liệu phổ biến có thể tác động đến nhận thức của trẻ em về vị trí, quy mô và vai trò của châu lục đó.

Trong ngày bỏ phiếu hôm 4/9, Robert Dussey đưa ra thông điệp: Một bản đồ công bằng không thay đổi địa lý thế giới, mà thay đổi cách con người nhìn thế giới.

"Một thế giới công bằng bắt đầu từ một tấm bản đồ công bằng", ông Robert Dussey nói với hãng tin Reuters.

Theo Togo và AU, chiến dịch Sửa bản đồ còn gắn với khái niệm “công lý nhận thức” và nỗ lực khắc phục những ảnh hưởng của di sản thuộc địa với cách châu Phi được nhìn nhận.

AU đã đi trước Liên Hiệp Quốc trong vấn đề này.

Tháng 2/2026, Đại hội đồng AU thông qua sáng kiến Sửa bản đồ châu Phi, trong đó chọn Equal Earth làm phép chiếu bản đồ để thể hiện chính xác hơn quy mô châu lục này và kêu gọi các nước thành viên điều chỉnh chương trình giảng dạy phù hợp.

Sau khi Liên Hiệp Quốc thông qua nghị quyết Sửa bản đồ, Robert Dussey cho biết Togo sẽ thúc đẩy các chính phủ, trường học, tổ chức quốc tế và các hãng công nghệ giảm sử dụng phép chiếu Mercator có lịch sử hàng thế kỉ. Ông nói Equal Earth mang lại “cách nhìn nhận thế giới tốt hơn”.

Trong vòng 6 tháng tới, Togo dự kiến sẽ gặp các nước thành viên AU và những nước ủng hộ sáng kiến ở các khu vực khác để thống nhất cách thúc đẩy việc sử dụng rộng rãi hơn phép chiếu này, theo Robert Dussey.

Ông nói cuộc thảo luận về những bước tiếp theo cũng cần có sự tham gia của các công ty vận hành hệ thống bản đồ, GPS và những công nghệ dựa trên vị trí khác.

Robert Dussey đặt chiến dịch thúc đẩy sử dụng phép chiếu mới trong bối cảnh những nỗ lực rộng hơn của châu Phi nhằm đối diện với các di sản từ thời kỳ thuộc địa, đồng thời khẳng định đây không phải là hành động chống lại châu Âu hay bất kỳ nền văn minh nào khác.

Theo Robert Dussey, việc bản đồ Mercator được sử dụng rộng rãi là một hệ quả của chủ nghĩa thực dân. “Thế giới đang thay đổi. Châu Phi cũng đang thay đổi”, ông nhấn mạnh.

Các nước nói gì sau khi Liên Hiệp Quốc thông qua nghị quyết Sửa bản đồ?

Ngày 4/9, Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc thông qua nghị quyết Sửa bản đồ với kết quả 164 phiếu thuận, 1 phiếu chống và 6 phiếu trắng. 6 nước bỏ phiếu trắng là Estonia, Georgia, Lithuania, Moldova, Serbia và Ukraine. Mỹ là nước duy nhất bỏ phiếu chống với lý do nghị quyết thúc đẩy một "chương trình nghị sự mang tính ý thức hệ" và làm xao nhãng khỏi "những vấn đề thực sự về hòa bình, thịnh vượng hoặc quan hệ tốt đẹp quốc tế".

Kết quả cho thấy sự ủng hộ rất rộng với việc sử dụng các phép chiếu bảo toàn diện tích, nhưng cũng cho thấy một số nước lo ngại về những hàm ý chính trị và pháp lý đi kèm nghị quyết.

Chẳng hạn, Ukraine nhấn mạnh rằng nghị quyết không được ảnh hưởng đến các vấn đề về chủ quyền, quyền tài phán hay biên giới lãnh thổ và biển.

Dù bỏ phiếu thuận, Philippines nêu rõ việc sử dụng Equal Earth phải không phương hại đến các vấn đề chủ quyền, quyền tài phán và ranh giới theo luật pháp quốc tế.

Những tuyên bố này cho thấy một bản đồ thế giới không chỉ đơn giản là những đường nét trên giấy. Cách một lãnh thổ được thể hiện, đặt tên hoặc phân định có thể liên quan trực tiếp đến các vấn đề địa chính trị.

Ấn Độ bỏ phiếu thuận nhưng lưu ý rằng nước này hiểu nghị quyết theo hướng khuyến khích sử dụng rộng hơn các phép chiếu bảo toàn diện tích, chứ không phải chính thức xác nhận Equal Earth là lựa chọn duy nhất. Quốc gia Nam Á cho rằng mỗi phép chiếu phục vụ những mục đích khác nhau và việc lựa chọn nên phụ thuộc vào nhu cầu cụ thể của bản đồ.

Pháp, một trong những nước đồng bảo trợ nghị quyết, tuyên bố sẽ từ bỏ Mercator trong những mục đích không còn phù hợp. Ngoại trưởng Pháp Jean-Noel Barrot nhận định: "Thay đổi bản đồ rõ ràng không làm thay đổi thế giới, nhưng sửa lại một hình ảnh bị bóp méo đã là hành động thể hiện sự thật".

Giới bản đồ học lên tiếng

Giới chuyên môn nhìn Equal Earth theo cách thận trọng hơn khẩu hiệu Sửa bản đồ.

Hiệp hội Bản đồ học Quốc tế (ICA) cho rằng sự quan tâm mới dành cho Equal Earth là cơ hội để nhắc lại một nguyên tắc cơ bản: Mọi phép chiếu đều tạo ra biến dạng.

Theo ICA, Mercator giữ tốt góc và hướng cục bộ nên có giá trị trong hàng hải, nhưng không thích hợp để làm bản đồ thế giới dùng để so sánh diện tích các quốc gia và châu lục. Với mục đích đó, các phép chiếu bảo toàn diện tích như Equal Earth phù hợp hơn.

Thế nhưng, ICA cũng không gọi Equal Earth là phép chiếu tốt nhất cho mọi trường hợp.

Nếu mục tiêu là so sánh diện tích, Equal Earth có lợi thế. Nếu mục tiêu là dẫn đường, thể hiện phương hướng hoặc phục vụ một ứng dụng kỹ thuật cụ thể, một phép chiếu khác có thể phù hợp hơn.

Ông Lorenz Hurni, giáo sư tại Khoa Kỹ thuật Xây dựng, Môi trường và Địa tin học của ETH Zurich (Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ), cũng nhấn mạnh sự khác biệt giữa “chính xác” và “phù hợp”.

Theo Lorenz Hurni, Equal Earth đặc biệt phù hợp khi mục tiêu của bản đồ là so sánh diện tích giữa các quốc gia và châu lục. Tuy nhiên, việc lựa chọn phép chiếu vẫn phải phụ thuộc vào mục đích của bản đồ, bởi không có phép chiếu nào phù hợp cho mọi trường hợp.

Trong bài viết trên tờ The Conversation, Jack Swab (trợ lý giáo sư tại Khoa Địa lý và Phát triển bền vững tại Đại học Tennessee, Mỹ) và Derek H. Alderman (giáo sư địa lý cùng trường) cho rằng bản đồ có thể tác động đến cách con người hình dung về thế giới. Khi một khu vực liên tục được thể hiện nhỏ hơn nhiều so với diện tích thực tế, hình ảnh đó có thể ảnh hưởng đến nhận thức của người xem về quy mô và tầm quan trọng của khu vực ấy.

Hai ông cho rằng Equal Earth có thể giúp việc giảng dạy, truyền thông và thảo luận về thế giới theo một cách khác, đặc biệt trong trường hợp muốn thể hiện rõ hơn quy mô của châu Phi. Tuy nhiên, họ cũng lưu ý rằng chỉ thay đổi phép chiếu bản đồ không thể tự mình xóa bỏ những định kiến hình thành qua nhiều thế kỉ hay bảo đảm tạo ra những quan hệ quốc tế công bằng hơn.

Theo Swab và Alderman, mỗi phép chiếu đều tạo ra những dạng biến dạng khác nhau và có hơn 200 phép chiếu bản đồ thế giới. Vì vậy, lựa chọn phép chiếu là một quyết định có ảnh hưởng đến cách thông tin địa lý được truyền tải, chứ không đơn thuần là lựa chọn kỹ thuật.

Hai chuyên gia nhấn mạnh rằng việc chuyển sang Equal Earth sẽ không dễ dàng, bởi không có cơ quan duy nhất nào kiểm soát toàn bộ hoạt động lập bản đồ trên thế giới. Việc thay đổi hình ảnh bản đồ trong trường học, sách giáo khoa và truyền thông có thể cần nhiều năm để tạo ra tác động đến cách con người hình dung về thế giới.

Ba nhà sáng tạo Equal Earth không cho rằng Mercator là phép chiếu “sai”

Bojan Šavrič, Tom Patterson và Bernhard Jenny bất ngờ trở thành những nhân vật được chú ý trên toàn cầu sau cuộc bỏ phiếu tại Liên Hiệp Quốc hôm 4/9.

“

Ba nhà bản đồ học tạo ra Equal Earth với mục tiêu cụ thể: Xây dựng một phép chiếu bảo toàn diện tích nhưng có hình thức trực quan và dễ sử dụng hơn một số lựa chọn trước đó.

Equal Earth được thiết kế với hình dáng tổng thể gợi nhớ phép chiếu Robinson, trong khi vẫn bảo toàn tỉ lệ diện tích. Các kinh tuyến cong và những đường vĩ tuyến thẳng giúp bản đồ có hình thức gần với một quả địa cầu hơn một số phép chiếu khác.

Trao đổi với truyền thông sau khi Liên Hiệp Quốc thông qua nghị quyết, Bojan Šavrič, Tom Patterson và Bernhard Jenny nhấn mạnh rằng mọi phép chiếu đều phải đánh đổi. Họ không xem việc Liên Hiệp Quốc khuyến khích sử dụng Equal Earth là bằng chứng cho thấy Mercator đã trở thành một phép chiếu “sai”.

Bernhard Jenny, hiện là phó giáo sư tại Đại học Monash (Úc), có chuyên môn về trực quan hóa dữ liệu địa không gian và thiết kế phép chiếu bản đồ. Tom Patterson là nhà bản đồ học người Mỹ từng công tác tại Cục Công viên Quốc gia Mỹ, còn Bojan Šavrič làm việc tại Viện Nghiên cứu Hệ thống Môi trường (Mỹ).

Sau nghị quyết của Liên Hiệp Quốc, Tom Patterson cho biết ông nhận nhiều câu hỏi từ chính phủ và tổ chức trên thế giới đến mức gần như phải “trở lại với công việc” sau một thời gian nghỉ hưu.

Điều họ đặc biệt nhấn mạnh là nâng cao hiểu biết về bản đồ. Người sử dụng nên biết bản đồ nào cũng có những giới hạn nhất định, thay vì mặc định rằng hình ảnh trên đó chính là hình dạng và kích thước tuyệt đối của thế giới.

Ba nhà sáng tạo Equal Earth hỗ trợ Togo và AU triển khai Sửa bản đồ

Một diễn biến đáng chú ý là việc ba người tạo ra Equal Earth sẽ tham gia vào quá trình triển khai sáng kiến Sửa bản đồ.

Ngày 20/9, Ngoại trưởng Togo Robert Dussey có cuộc họp trực tuyến với Tom Patterson, Bernhard Jenny và Bojan Šavrič. Ba nhà bản đồ học đồng ý cung cấp hỗ trợ khoa học và kỹ thuật cho Togo và AU.

Theo kế hoạch được Togo công bố, sự hợp tác bao gồm hỗ trợ khoa học cho các quốc gia sử dụng phép chiếu bảo toàn diện tích, xây dựng bản đồ tham khảo có thể sử dụng tự do và chuẩn bị tài liệu giáo dục cho hệ thống trường học châu Phi. Ba nhà sáng tạo Equal Earth cũng được mời tham gia một nhóm cố vấn khoa học với tư cách cá nhân.