Giải bài toán nhân lực lượng tử: Khung pháp lí và cơ chế tài chính đột phá

Khoảng trống nhân lực và thách thức từ công nghệ tương lai

Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghệ lần thứ tư đang chuyển dịch mạnh mẽ trên toàn cầu, công nghệ lượng tử đã bước ra khỏi phạm vi nghiên cứu lí thuyết để trở thành trụ cột chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh, an ninh quốc gia và sự phát triển kinh tế của mọi quốc gia. Tại Việt Nam, dẫu các trường đại học đã có nền tảng giảng dạy vật lí từ lâu, thực tế thị trường lao động trong nước gần như chưa hình thành nguồn nhân lực chuyên sâu cho công nghệ lượng tử.

Theo các chuyên gia và nhà quản lí giáo dục, thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở chỗ nền tảng STEM của nhiều kỹ sư và sinh viên trẻ còn hạn chế do trong thời gian dài các nội dung khoa học cơ bản chưa được chú trọng đúng mức. Thêm vào đó, cơ sở vật chất thí nghiệm còn thiếu thốn, chương trình đào tạo chưa cập nhật kịp thời nhịp tiến vũ bão của thế giới khiến nguy cơ "khoảng trống nhân lực lượng tử" lộ rõ khi các ứng dụng về truyền thông, cảm biến hay mã hóa lượng tử triển khai trong 5 đến 10 năm tới.

Dù vậy, đây không phải là bài toán ngoài tầm với nếu có những bước đi căn cơ từ sớm. Sự ra đời của các trung tâm trải nghiệm, đào tạo chuyên sâu cùng mạng lưới hợp tác quốc tế gần đây là những tín hiệu tích cực đầu tiên. Song, để giữ chân và thu hút các bộ óc lớn về nước cống hiến, yếu tố cốt lõi không chỉ nằm ở khát vọng công nghệ mà còn đòi hỏi một cuộc cách mạng thực sự về hành lang pháp lí, cơ chế đãi ngộ và môi trường làm việc.

Hành lang pháp lí chiến lược

Về kế hoạch cụ thể trong việc thu hút nhân tài công nghệ lượng tử về nước hoặc làm việc trong các cơ quan nhà nước? Giải pháp về cơ chế tài chính, đặc biệt là hình thức cấp kinh phí theo gói (block funding), sẽ được áp dụng ra sao để giải phóng các nhà khoa học khỏi gánh nặng hành chính, giúp họ yên tâm sáng tạo? Vụ Tổ chức cán bộ (Bộ KH&CN) đã có văn bản trả lời Một Thế Giới.

Theo đó, trước yêu cầu cấp bách của thực tiễn, trực tiếp liên quan đến chính sách thu hút, sử dụng và trọng dụng đội ngũ nhân lực công nghệ cao, công nghệ chiến lược nói chung và nhân lực công nghệ lượng tử nói riêng, Bộ KH&CN đã chủ động tham mưu, trình cấp có thẩm quyền ban hành hệ thống văn bản quy phạm pháp luật mang tầm chiến lược.

Thứ nhất, Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg ngày 30/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ đã chính thức ban hành Danh mục công nghệ chiến lược và Danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược, trong đó công nghệ lượng tử được định vị ở vị trí trọng tâm. Tiếp đó, Nghị định số 260/2026/NĐ-CP ngày 30/6/2026 của Chính phủ ra đời đã quy định chi tiết và biện pháp thi hành một số điều của Luật Công nghệ cao, thiết lập hành lang pháp lí cụ thể về cơ chế, chính sách thu hút và trọng dụng nhân lực công nghệ cao, chuyên gia, nhà khoa học xuất sắc về công nghệ chiến lược.

Các cơ chế, chính sách nêu trên đã được phổ biến, quán triệt, hướng dẫn thực hiện tại Hội nghị “Thể chế khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - Tháo gỡ điểm nghẽn và kiến tạo phát triển” ngày 15/7/2026, với sự tham dự và phát biểu chỉ đạo quan trọng của Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng.

Vụ Tổ chức cán bộ (Bộ KH&CN) nhấn mạnh rằng Bộ đã hoàn thành vai trò tham mưu kiến tạo khung chính sách tổng thể. Kế hoạch cụ thể để thu hút nhân tài sẽ do các cơ quan, đơn vị, các Viện, trường có chức năng nghiên cứu và ứng dụng công nghệ lượng tử chủ động ban hành và tổ chức thực hiện tùy theo yêu cầu, tình hình thực tiễn của từng cơ quan, đơn vị. Song song với đó, theo ý kiến chỉ đạo sát sao của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đang tích cực hoàn thiện, trình Ban Bí thư xem xét, cho ý kiến đối với Đề án tầm vóc quốc gia: “Nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ lượng tử phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh”.

Giải pháp tài chính và cơ chế "Block Funding" giải phóng sức sáng tạo

Một trong những rào cản lớn nhất kìm hãm chân tài bấy lâu nay chính là các thủ tục hành chính rườm rà, nặng nề trong quản lí ngân sách nghiên cứu. Giải tỏa nút thắt này, ông Lê Đình Hanh, Phó Giám đốc Quỹ Phát triển Khoa học và công nghệ Quốc gia cho biết, Bộ KH&CN đang khẩn trương hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 nhằm triển khai đồng bộ cơ chế tài chính đột phá, đặc biệt là hình thức cấp kinh phí theo gói (block funding).

Theo phương thức mới này, nguồn kinh phí sẽ được giao khoán trọn gói một lần trực tiếp cho nhà khoa học đầu ngành, giáo sư uy tín hoặc các nhóm nghiên cứu mạnh. Đi liền với nguồn lực tài chính là quyền tự chủ tuyệt đối trao trọn cho nhà khoa học trong việc chủ động điều chỉnh kế hoạch chuyên môn và linh hoạt sử dụng ngân sách phục vụ mục tiêu nghiên cứu.

Đặc biệt, cuộc cải cách cơ chế quản lí nhà nước sẽ dịch chuyển triệt để từ phương thức "tiền kiểm" sang "hậu kiểm". Thay vì soi xét từng chứng từ hành chính phức tạp như trước, cơ quan quản lí sẽ tập trung đánh giá chất lượng khoa học, hiệu quả sản phẩm đầu ra và đề cao trách nhiệm giải trình của nhà nghiên cứu. Sự đổi mới căn bản này được k vọng sẽ xóa bỏ gánh nặng hành chính đè nặng lên vai các nhà khoa học, kiến tạo một môi trường tự do học thuật, minh bạch và an toàn để lực lượng trí thức công nghệ yên tâm cống hiến lâu dài cho đất nước.