Giải thưởng VinFuture 2025: Những trái tim cùng nhịp đập vì nhân loại

Khoa học chỉ vĩ đại khi chạm tới được những người yếu thế nhất

TS. Aimée R. Kreimer, thành viên nhóm tác giả Giải Chính với công trình vaccine HPV, đã có những chia sẻ làm thay đổi hoàn toàn định kiến về chuyển giao công nghệ. Khi được hỏi tại sao nhóm lại dồn lực nghiên cứu phác đồ một liều tiêm thay vì duy trì ba liều (vốn mang lại lợi nhuận lớn hơn), bà nói:

"Mục tiêu của chúng tôi không phải là tạo ra một sản phẩm thương mại hoàn hảo cho những thị trường giàu có. Chúng tôi hiểu rằng ở các quốc gia đang phát triển, việc yêu cầu một bé gái quay lại cơ sở y tế ba lần để tiêm đủ liều là một rào cản khổng lồ về mặt hậu cần và tài chính. Khi chứng minh được một liều duy nhất vẫn bảo vệ hiệu quả, chúng tôi đã phá bỏ bức tường ngăn cách phụ nữ nghèo với cơ hội sống. Khoa học chỉ thực sự vĩ đại khi nó chạm tới được những người yếu thế nhất."

TS. Aimée R. Kreimer cho rằng, khoa học chỉ thực sự vĩ đại khi nó thuộc về tất cả mọi người. Nếu bà và các cộng sự giữ nguyên phác đồ ba liều, vaccine HPV sẽ mãi mãi là một đặc quyền của phụ nữ ở các nước phát triển. Các chủ nhân công trình nghiên cứu đã nỗ lực rút gọn xuống một liều, không chỉ cắt giảm chi phí sản xuất mà còn cắt giảm cả rào cản về cơ hội sống.

Bà nhấn mạnh rằng, việc đơn giản hóa phác đồ là một sự lựa chọn có tính toán để phục vụ số đông.

Đồng quan điểm, TS. John T. Schiller khẳng định rằng trách nhiệm của nhà khoa học là phải làm sao để "đưa công nghệ xuống mặt đất". Ông chia sẻ: "Chúng tôi không muốn vaccine này chỉ nằm trong các hiệu thuốc sang trọng. Chúng tôi đang làm việc với WHO để đảm bảo rằng phác đồ một liều này sẽ trở thành tiêu chuẩn toàn cầu, giúp các quốc gia nghèo tiết kiệm hàng tỉ USD và cứu sống hàng triệu người."

Dữ liệu mở là chìa khóa của sự công bằng

Nếu TS. Kreimer nói về sản phẩm y tế, thì GS. Mary-Claire King - "bà đỡ" của ngành di truyền học hiện đại - lại nói về nền tảng của mọi nghiên cứu: Dữ liệu. Ở tuổi gần 80, hàng ngày, bà vẫn dành phần lớn thời gian để nghiên cứu về việc sẻ chia các bản đồ gene cho các nước nghèo.

Chủ nhân giải Đặc biệt dành cho nhà khoa học Nữ - người tìm ra gene ung thư BRCA1, là một trong những người đấu tranh mạnh mẽ nhất để dữ liệu khoa học không bị "độc quyền". GS. Mary-Claire King - người từng góp phần quan trọng giúp Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết rằng không ai có quyền sở hữu bằng sáng chế đối với gene người - đã luôn giữ vững quan điểm rằng tri thức di truyền là di sản chung. Theo bà, việc để một phụ nữ ở các nước nghèo phải trả cái giá quá đắt cho một xét nghiệm cứu mạng là một sự bất công.

"Gene người không có quốc tịch và không nên là tài sản của bất kỳ công ty nào. Tôi từng đấu tranh trước tòa án tối cao Mỹ để khẳng định không ai có quyền cấp bằng sáng chế cho gene người. Tại sao một người phụ nữ ở các nước chậm phát triển phải trả hàng ngàn USD chỉ để biết mình có mang gene ung thư hay không? Đó là một sự bất công. Tôi đang nỗ lực để các phòng thí nghiệm trên toàn thế giới, bao gồm cả Việt Nam, có thể truy cập vào các nền tảng dữ liệu mở. 'Thế Giới Là Một' chỉ thực sự hiện hữu khi kiến thức về chính cơ thể chúng ta được chia sẻ miễn phí để cứu người."

Bà khẳng định, sự sẻ chia này không phải là "lòng tốt" ban phát, mà là nghĩa vụ. Bà kể về hành trình từ một sinh viên biểu tình phản chiến cho đến khi trở thành nhà khoa học hàng đầu, nhận ra rằng sự kết nối giữa người với người thông qua gene chính là bằng chứng xác thực nhất rằng chúng ta là một thực thể thống nhất. "Nỗi đau của một người mẹ mất con vì ung thư di truyền ở bất cứ đâu cũng có cùng một tần số đau đớn. Vậy thì tại sao tri thức để cứu họ lại bị ngăn cách bởi những bức tường bản quyền?"

"Hạt giống vô tính" và cuộc cách mạng dân chủ hóa nông nghiệp

Trong khi y học giải quyết nỗi đau bệnh tật, nhóm 5 nhà khoa học đạt giải trong lĩnh vực mới của giải thưởng VINFUTURE 2025 đã mang đến câu trả lời cho bài toán sinh kế bền vững của hàng tỷ người nông dân. Công nghệ Apomixis (tự nhân giống lai) không chỉ là một đột phá sinh học, nó là một cuộc cách mạng về quyền tự chủ.

TS. Delphine Mieulet và các đồng nghiệp hiểu rõ một thực trạng nhức nhối: Hiện nay, để có năng suất cao, nông dân phải dùng hạt giống lai F1. Nhưng hạt F1 không thể dùng làm giống cho mùa sau vì sẽ bị mất ưu thế lai, buộc người nông dân – đặc biệt là ở các nước nghèo – phải rơi vào vòng xoáy vay nợ để mua hạt giống mới mỗi năm.

TS. Delphine Mieulet chia sẻ đầy tâm huyết về lý do nhóm chọn con đường chia sẻ công nghệ này: "Chúng tôi nghiên cứu Apomixis để 'đóng băng' ưu thế lai vào trong hạt giống. Điều này có nghĩa là người nông dân có thể tự để giống cho mùa sau mà năng suất vẫn giữ nguyên như ban đầu. Đây là cách chúng tôi dân chủ hóa nông nghiệp. Khi chúng tôi quyết định chuyển giao công nghệ này cho các viện nghiên cứu công lập tại các quốc gia đang phát triển mà không thu phí bản quyền, chúng tôi biết mình đang trao cho người nông dân một 'quyền năng' chưa từng có: quyền tự do khỏi sự lệ thuộc vào các tập đoàn giống đa quốc gia."

Đặc biệt, nhóm tác giả nhấn mạnh rằng để đưa công nghệ này từ phòng thí nghiệm ra đến cánh đồng của các nước chậm phát triển một cách nhanh nhất, Trí tuệ nhân tạo (AI) chính là "chìa khóa vàng".

GS. Raphaël Mercier giải thích thêm về sự kết hợp này: "Thế giới có hàng ngàn giống lúa bản địa khác nhau. AI giúp chúng tôi mô phỏng và dự đoán cách công nghệ Apomixis tương tác với từng loại gene của các giống lúa địa phương tại Việt Nam hay châu Phi mà không cần tốn hàng thập kỷ thử nghiệm thực địa. AI cho phép chúng tôi cá nhân hóa công nghệ cho từng vùng đất. 'Thế Giới Là Một' trong kỷ nguyên này chính là sự hội tụ của công nghệ sinh học và trí tuệ nhân tạo để giải quyết cơn đói toàn cầu một cách công bằng nhất."

Lời chia sẻ của nhóm tác giả khẳng định một tầm nhìn lớn: Sự thịnh vượng không thể bền vững nếu nó dựa trên sự độc quyền. Việc chia sẻ mã nguồn sinh học (Apomixis) cùng sức mạnh tính toán của AI cho các nước nghèo chính là cách VinFuture xóa nhòa ranh giới giữa "trung tâm tri thức" và "vùng trũng nông nghiệp".

Sự thấu cảm của những người cùng cảnh ngộ

Khác với các công nghệ chuyển giao nguyên khối, GS. María Esperanza Martínez-Romero (Mexico) mang đến một triết lý sâu sắc: Khoa học phải bắt rễ từ đặc tính địa phương. “Tôi đến từ Mexico, tôi hiểu cảm giác của một nhà khoa học làm việc trong điều kiện thiếu thốn kinh phí. Vì vậy, nghiên cứu của tôi hướng tới việc tận dụng chính những nguồn lực tự nhiên có sẵn tại địa phương.” - GS. María Esperanza Martínez-Romero nói.

Tuy nhiên, bà cảnh báo về việc áp dụng máy móc các vi khuẩn ngoại lai: "Nếu đưa vi khuẩn từ nơi khác đến Việt Nam, chúng sẽ không hoạt động hiệu quả vì chưa thích nghi. Mỗi quốc gia phải có khả năng hiểu rõ và làm chủ sự đa dạng vi sinh vật của chính mình."

Bà nhấn mạnh việc bảo tồn tài nguyên sinh học bản địa để tránh tình trạng các công ty nước ngoài "trục lợi" từ chính nguồn gene của quốc gia đó. Với GS. Martínez-Romero, xây dựng đội ngũ khoa học giỏi là khoản đầu tư quý giá nhất. Bà không chỉ dừng lại ở lời nói mà mở rộng vòng tay đón nhận trí tuệ Việt: "Tôi sẵn lòng đón các nghiên cứu sinh và nhà khoa học Việt Nam đến phòng thí nghiệm của mình để đào tạo về công nghệ hệ gene tiên tiến. Chúng ta sẽ cùng giải mã 'kho dự trữ' thông tin di truyền của vi khuẩn, giúp chúng kích hoạt khả năng chống chịu trong môi trường mặn hoặc axit cao. Đó là cách chúng ta cùng nhau tiến lên."

Sự thấu cảm của bà khẳng định một chân lý: "Thế Giới Là Một" không phải là sự hòa tan, mà là sự hỗ trợ để mỗi quốc gia tự đứng vững trên đôi chân của mình bằng chính nguồn lực nội tại.