Giáo dục mở: Kết nối tri thức Việt Nam với mạng lưới nghiên cứu toàn cầu

Trong kỉ nguyên trí tuệ nhân tạo, Việt Nam có thể tận dụng xu hướng này để thúc đẩy hợp tác liên ngành, lan tỏa tri thức bản địa và nâng cao sự hiện diện của các công trình nghiên cứu trong nước trên bản đồ khoa học quốc tế.

Hạ tầng số phải giúp tri thức được kết nối và tìm thấy

Trong kỉ nguyên trí tuệ nhân tạo, thách thức của giáo dục không còn đơn giản là số hóa tài liệu hay đưa giáo trình lên mạng. Một nguồn học liệu dù có giá trị đến đâu cũng khó phát huy tác dụng nếu người học không thể tìm thấy, không biết cách sử dụng hoặc không xác định được mức độ tin cậy của nội dung. Vì vậy, hạ tầng số cho giáo dục mở cần được nhìn nhận như một hệ thống kết nối tri thức, thay vì tập hợp những kho tài liệu hoạt động riêng lẻ.

Khả năng kết nối bắt đầu từ cách tổ chức dữ liệu. Một tài liệu cần có thông tin rõ ràng về tác giả, chủ đề, thời điểm xuất bản, giấy phép sử dụng, phiên bản và nguồn tham khảo. Khi những dữ liệu mô tả này được chuẩn hóa, hệ thống tìm kiếm có thể giúp người dùng xác định tài liệu phù hợp hơn, đồng thời hỗ trợ các nền tảng khác nhau trao đổi và khai thác học liệu. Ngược lại, nếu mỗi cơ sở đào tạo xây dựng kho tài nguyên theo một cấu trúc riêng, việc tìm kiếm và tái sử dụng sẽ trở nên khó khăn, dù số lượng tài liệu trực tuyến ngày càng tăng.

AI có thể giúp tìm kiếm theo ngữ nghĩa, tóm tắt tài liệu, gợi ý nguồn tham khảo hoặc hỗ trợ người học tiếp cận một chủ đề từ nhiều hướng. Nhưng hiệu quả của những công cụ này phụ thuộc đáng kể vào chất lượng dữ liệu đầu vào. Nếu học liệu thiếu thông tin xuất xứ, trùng lặp, lỗi thời hoặc không xác định rõ quyền sử dụng, AI có thể đưa ra kết quả thiếu chính xác, thậm chí khiến người dùng khó phân biệt nội dung đáng tin cậy với thông tin chưa được kiểm chứng.

Do đó, phát triển giáo dục mở trong môi trường AI cần đi cùng việc nâng cấp các hệ thống quản lí học tập, thư viện số và kho tài nguyên giáo dục. Các hệ thống này nên được thiết kế để hỗ trợ tìm kiếm, chia sẻ và sử dụng lại tài liệu thuận tiện, thay vì tạo thêm những “ốc đảo dữ liệu”. Thư viện có thể đảm nhận vai trò quan trọng trong việc tổ chức siêu dữ liệu, hướng dẫn khai thác nguồn tin và hỗ trợ người dùng đánh giá chất lượng tài liệu.

Trong bài viết “Khi AI làm tri thức trở nên dồi dào: giáo dục mở, công bằng tri thức và cơ hội của Việt Nam”, TS. Trần Văn Tùng và PGS.TS. Đỗ Văn Hùng gợi mở cách nhìn giáo dục mở như một hạ tầng tri thức. Từ góc độ công nghệ, điều đó có nghĩa là giá trị không nằm ở việc tạo ra thật nhiều tệp tài liệu, mà ở khả năng giúp tri thức được tổ chức, kết nối và tiếp tục sử dụng trong những hoàn cảnh khác nhau.

AI có trách nhiệm: Minh bạch dữ liệu, tôn trọng bản quyền

Nếu hạ tầng số tạo điều kiện cho tri thức lưu chuyển, thì những nguyên tắc sử dụng AI có trách nhiệm giúp bảo đảm quá trình đó diễn ra đáng tin cậy. Công nghệ có thể rút ngắn thời gian tìm kiếm và xử lí thông tin, nhưng không tự động bảo đảm tính chính xác, công bằng hay hợp pháp của nội dung được tạo ra.

Một vấn đề quan trọng là khả năng truy xuất nguồn gốc. Khi AI tạo ra câu trả lời dựa trên nhiều tài liệu, người dùng cần có cách kiểm tra những nguồn được sử dụng và đối chiếu thông tin với tài liệu gốc. Các nền tảng giáo dục nên khuyến khích việc dẫn nguồn rõ ràng, phân biệt nội dung nguyên bản với phần được AI tổng hợp hoặc chỉnh sửa, đồng thời giúp người học nhận biết những giới hạn của kết quả do máy tạo ra. AI nên là công cụ hỗ trợ tiếp cận tri thức, không phải một thẩm quyền thay thế việc kiểm chứng.

Bản quyền cũng là điều kiện không thể bỏ qua. Không phải mọi tài liệu có thể đọc miễn phí trên Internet đều được phép sao chép, chỉnh sửa hoặc đưa vào hệ thống AI để khai thác. Với tài nguyên giáo dục mở, giấy phép cần được thể hiện dễ hiểu để người sử dụng biết mình có thể làm gì, trong phạm vi nào và cần ghi nhận tác giả ra sao. Các cơ sở giáo dục cũng cần có quy trình xem xét quyền sử dụng tài liệu trước khi đưa chúng vào kho dữ liệu hoặc tích hợp vào những công cụ số.

Bên cạnh đó, việc sử dụng AI trong giáo dục đòi hỏi sự thận trọng với dữ liệu cá nhân. Thông tin của người học, nội dung trao đổi trên nền tảng và dữ liệu liên quan đến quá trình học tập không nên được thu thập hoặc chia sẻ vượt quá mục đích cần thiết. Các đơn vị triển khai cần làm rõ dữ liệu nào được sử dụng, ai có quyền truy cập và cách thức bảo vệ dữ liệu. Đây không chỉ là yêu cầu kĩ thuật mà còn là điều kiện để xây dựng niềm tin giữa người học, giảng viên và các tổ chức giáo dục.

Việc ứng dụng AI cũng cần tính đến khả năng tiếp cận trong điều kiện công nghệ khác nhau. Những nền tảng phụ thuộc hoàn toàn vào đường truyền tốc độ cao, thiết bị mới hoặc dịch vụ trả phí có thể hạn chế khả năng sử dụng của một bộ phận người học. Thiết kế linh hoạt, hỗ trợ thiết bị phổ biến và cung cấp lựa chọn không phụ thuộc hoàn toàn vào AI sẽ giúp hệ thống hoạt động bền vững hơn.

Thông tư 61/2026/TT-BGDĐT, có hiệu lực từ ngày 1.9.2026 theo nội dung bài viết được dẫn, là một phần trong bức tranh chính sách mà giáo dục mở tại Việt Nam đang phát triển. Tuy nhiên, để chuyển định hướng thành hiệu quả thực tế, các nguyên tắc về chất lượng dữ liệu, quyền sử dụng, minh bạch và bảo vệ người dùng cần được cụ thể hóa trong từng hệ thống và quy trình vận hành.

AI có trách nhiệm không đồng nghĩa với việc hạn chế đổi mới công nghệ. Ngược lại, đó là cách tạo nền tảng để công nghệ được sử dụng lâu dài và có ích. Khi học liệu có thể tìm thấy, nguồn gốc có thể kiểm chứng, quyền sử dụng được xác định và dữ liệu được bảo vệ, giáo dục mở mới có điều kiện phát huy tiềm năng trong kỷ nguyên số.