Cuộc đời nhà khoa học

Giáo sư Lê Văn ThiêmNgười dựng xây 'ngôi nhà chung' cho Toán học Việt Nam

Nam Phong • 04/10/2026 07:40

Giữa khói lửa chiến tranh, Giáo sư Lê Văn Thiêm đã sáng lập Hội và Viện Toán học, quy tụ sức mạnh trí tuệ quốc gia và đưa khoa học Việt Nam vươn tầm quốc tế.

T

rở về từ tháp ngà Châu Âu, Giáo sư Lê Văn Thiêm không chỉ dừng lại ở vai trò một nhà giáo gieo mầm tri thức giữa lòng chiến khu. Khi hòa bình lập lại rồi bước vào giai đoạn kháng chiến chống Mỹ đầy gian khổ, ông đã thực hiện sứ mệnh lịch sử: Sáng lập Hội Toán học và kiến tạo Viện Toán học Việt Nam. Bằng tầm nhìn chiến lược, uy tín học thuật cùng nhân cách bao dung, ông đã quy tụ sức mạnh trí tuệ quốc gia, đưa nền toán học nước nhà từ không đến có, vươn tầm thế giới và nâng đỡ biết bao thế hệ tài năng trẻ.

Sáng lập Hội Toán học Việt Nam (1965): Quy tụ sức mạnh trí tuệ giữa khói lửa chiến tranh

Vào giữa thập niên 1960, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước vào giai đoạn vô cùng ác liệt. Ở miền Bắc, đế quốc Mỹ bắt đầu leo thang chiến tranh phá hoại bằng không quân, bom đạn cày xới khắp các làng quê, xí nghiệp và trường học. Các cơ sở đào tạo đại học buộc phải sơ tán về vùng nông thôn, núi rừng để vừa giảng dạy, vừa sản xuất và chiến đấu.

Đứng trước hoàn cảnh khốc liệt đó, nhiều người nghĩ rằng việc nghiên cứu khoa học cơ bản - đặc biệt là toán học lý thuyết - sẽ phải tạm thời gạt sang một bên. Nhưng với tư duy tầm nhìn xa của một nhà khoa học tầm cỡ quốc tế, Giáo sư Lê Văn Thiêm nhận thức sâu sắc rằng: Một dân tộc muốn tự cường và tiến lên hiện đại hóa nhất định phải duy trì ngọn lửa tri thức cơ bản, phải kết nối những người làm toán thành một khối thống nhất để vừa phục vụ quốc phòng, vừa chuẩn bị lực lượng cho ngày hòa bình.

Cùng với những nhà toán học và lãnh đạo khoa học tâm huyết thời bấy giờ như Giáo sư Tạ Quang Bửu, Giáo sư Hoàng Tụy, ông đã đứng ra vận động thành lập một tổ chức xã hội - nghề nghiệp chính thống cho cộng đồng toán học cả nước.

Ngày 11 tháng 4 năm 1965, giữa tiếng bom đạn của chiến tranh phá hoại, Đại hội thành lập Hội Toán học Việt Nam đã diễn ra trọng thể tại Hà Nội. GS. Lê Văn Thiêm được toàn thể đại hội tín nhiệm bầu làm Chủ tịch đầu tiên của Hội Toán học Việt Nam. Ông đã giữ cương vị người đứng đầu tổ chức này suốt hai thập kỷ liên tục (1965 – 1988).

Sự ra đời của Hội Toán học Việt Nam không chỉ là một sự kiện tổ chức hành chính đơn thuần, mà là một bước ngoặt lịch sử mang ba sứ mệnh cốt lõi:

Kết nối cộng đồng toán học: Lần đầu tiên, những nhà nghiên cứu ở các đại học lớn, các cán bộ ở viện nghiên cứu cùng hàng ngàn giáo viên toán cấp phổ thông trên toàn quốc được quy tụ dưới một mái nhà chung.

Xây dựng diễn đàn học thuật chính thống: Hội đã sáng lập Tạp chí Toán học (tiền thân của các tạp chí quốc tế Acta Mathematica Vietnamica và Vietnam Journal of Mathematics ngày nay), tạo môi trường xuất bản các công trình nghiên cứu chuẩn mực, giúp các nhà toán học Việt Nam công bố kết quả mà không bị đứt gãy thông tin với tri thức thế giới.

Ươm mầm tài năng trẻ: Hội Toán học đã phối hợp cùng Bộ Giáo dục khởi xướng và tổ chức các Kỳ thi Học sinh giỏi Toán toàn quốc, đặt nền móng vững chắc cho việc phát hiện các năng khiếu toán học. Chính từ phong trào này, Việt Nam đã tự tin bước ra đấu trường Kỳ thi Olympiad Toán quốc tế (IMO) từ năm 1974 và gặt hái những trận thắng lẫy lừng.

“

Việc thành lập Hội Toán học ngay trong thời kỳ chiến tranh phá hoại khốc liệt nhất là một hành động dũng cảm và có tầm nhìn xa trông rộng của anh Lê Văn Thiêm cùng các đồng chí. Anh Thiêm không chỉ đem tri thức đỉnh cao từ Châu Âu về, mà quan trọng hơn, anh đã biến toán học thành một phong trào sâu rộng, quy tụ trí tuệ của cả một dân tộc đang chiến đấu.

- GS. Tạ Quang Bửu

Thành lập Viện Toán học (1970): Ngôi nhà chung của đỉnh cao hàn lâm

Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn quyết liệt, GS. Lê Văn Thiêm cùng Giáo sư Hoàng Tụy nhận thấy rằng: Nếu chỉ dừng lại ở Hội Toán học hay các khoa toán ở trường đại học, Việt Nam sẽ thiếu một "đầu tàu" chuyên trách làm công tác nghiên cứu đỉnh cao, nơi tập trung các nhà toán học giỏi nhất để giải quyết những bài toán lớn của đất nước và hội nhập sâu với thế giới.

Năm 1968 - 1969, trong những căn lán sơ tán gian khổ, Giáo sư Lê Văn Thiêm đã phác thảo và trực tiếp bảo vệ Đề án thành lập Viện nghiên cứu Toán học trước Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước và Chính phủ.

Ngày 5 tháng 2 năm 1970, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã ký Quyết định số 25/CP chính thức thành lập Viện Toán học trực thuộc Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước (sau này thuộc Viện Khoa học Việt Nam, nay là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam). Giáo sư Lê Văn Thiêm vinh dự được Chính phủ bổ nhiệm làm Viện trưởng đầu tiên (1970 – 1980), còn Giáo sư Hoàng Tụy làm Phó Viện trưởng.

Trong 10 năm gian khó đứng ở vị trí Viện trưởng, ông đã đặt ra những định hướng phát triển mang tính vượt thời gian cho Viện Toán học:

Kết hợp hài hòa giữa Toán lý thuyết và Toán ứng dụng: Ông luôn nhắc nhở cán bộ rằng toán học thuần túy (Giải tích, Đại số, Topology) là cái gốc của sức mạnh hàn lâm, nhưng toán học ứng dụng (Tối ưu hóa, Xác suất thống kê, Phương trình vi phân) lại là công cụ trực tiếp giải quyết các bài toán về vận tải chiến tranh, địa chất, thủy lợi và kinh tế quốc dân.

“

Anh Lê Văn Thiêm là một Viện trưởng tuyệt vời. Anh có một tấm lòng bao bao dung, một sự khiêm tốn chân thành và một uy tín khoa học tuyệt đối. Ở anh, người ta không bao giờ thấy bóng dáng của quan kềnh hay quyền lực. Anh luôn lắng nghe, nâng đỡ anh em trẻ, tạo mọi điều kiện để các hướng nghiên cứu mới phát triển. Nếu không có sự điềm tĩnh và tầm nhìn của anh Thiêm, Viện Toán học khó có thể vượt qua những năm tháng sơ tán gian khổ để đứng vững và phát triển rực rỡ như ngày nay.

- GS. Hoàng Tụy

Xây dựng môi trường tự do và trung thực khoa học: Tại Viện Toán học, ông tạo ra một không khí thảo luận cực kỳ dân chủ. Trong các buổi Seminar khoa học, không có sự phân biệt giữa Viện trưởng với cán bộ trẻ mới ra trường; chỉ có logic toán học và sự thật khoa học là đỉnh cao nhất.

Mở cửa hội nhập quốc tế: Nhờ uy tín cá nhân sâu rộng tại Pháp và Thụy Sĩ, GS. Lê Văn Thiêm đã chủ động mời nhiều nhà toán học lừng danh thế giới (như Giáo sư Laurent Schwartz - người đoạt Huy chương Fields, Giáo sư Alexander Grothendieck...) sang thăm, giảng dạy và ủng hộ cuộc kháng chiến chính nghĩa của nhân dân Việt Nam.

Tấm lòng bao dung và nhân cách người thầy đối với thế hệ học trò

Bên cạnh những cống hiến to lớn về mặt tổ chức, điều khiến Giáo sư Lê Văn Thiêm ghi dấu ấn sâu đậm nhất trong lòng đồng nghiệp và các thế hệ học trò chính là nhân cách cao đẹp, sự khiêm nhường và tấm lòng tận tụy vì thế hệ trẻ.

Dù là người Việt Nam đầu tiên có hai bằng Tiến sĩ Toán học tại Paris và Zurich, giải quyết thành công bài toán ngược Nevanlinna lừng lẫy thế giới, nhưng ông chưa bao giờ tỏ ra tự mãn hay dùng bằng cấp để áp đặt người khác. Trong công việc cũng như đời sống thường nhật, ông luôn giữ lối sống giản dị, chân thành và chan hòa với mọi người.

“

GS. Lê Văn Thiêm là người thầy của những người thầy. Thầy Thiêm không chỉ dạy chúng tôi những lý thuyết toán học hiện đại, mà thầy dạy chúng tôi cách làm người, cách ứng xử của một nhà khoa học chân chính. Thầy luôn âm thầm theo dõi từng bước tiến của các cán bộ trẻ, sẵn sàng đứng ra bảo vệ, tạo điều kiện tốt nhất để chúng tôi được đi du học, được tiếp cận với toán học thế giới mà không bao giờ đòi hỏi bất kỳ sự đền đáp nào.

-GS. TSKH. Hà Huy Khoái

Đặc biệt, đối với việc phát hiện và bồi dưỡng nhân tài, ông có một "đôi mắt thần" và một tấm lòng chở che hiếm có. Trong những thập niên 1960 - 1970, việc gửi cán bộ đi du học hay phân công công tác gặp không ít rào cản về thủ tục hành chính và thành phần lý lịch. Nhiều tài năng toán học trẻ thời đó nếu không có sự can thiệp kiên quyết và uy tín của Giáo sư Lê Văn Thiêm thì đã có thể bị bỏ lỡ cơ hội phát triển.

Nguyên Viện trưởng Viện Toán học Ngô Việt Trung từng chia sẻ: "Thế hệ chúng tôi khi bước chân vào Viện Toán học luôn nhìn GS. Lê Văn Thiêm với một sự kính trọng vô hạn. Ông là người đã mang tiêu chuẩn hàn lâm quốc tế về Việt Nam. Chính cái khí chất điềm tĩnh, sự trung thực tuyệt đối trong khoa học của ông đã tạo nên 'phong cách Viện Toán': nghiêm túc trong nghiên cứu, bình đẳng trong thảo luận và hết lòng vì sự nghiệp chung".

Di sản bất tử của người mở đường

Đánh giá về chặng đường cống hiến của GS. Lê Văn Thiêm trong giai đoạn kiến tạo Hội Toán học và Viện Toán học, các nhà khoa học trong và ngoài nước đều thống nhất rằng: Nếu không có Giáo sư Lê Văn Thiêm, lịch sử khoa học Việt Nam chắc chắn đã thiếu đi một trụ cột vô cùng quan trọng.

Ông không chỉ là người giải quyết một bài toán ngược Nevanlinna nổi tiếng trong thư viện Đại học Zurich, mà ông đã giải thành công "bài toán ngược" của chính lịch sử dân tộc: Dùng tri thức phương Tây đỉnh cao để xây dựng nên một nền khoa học tự do, độc lập và giàu tính bản sắc cho Việt Nam.

Tầm nhìn của ông khi thành lập Hội Toán học năm 1965 và Viện Toán học năm 1970 đã trở thành bệ phóng đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia có phong trào và trình độ toán học hàng đầu khu vực Đông Nam Á, sinh ra những thế hệ nhà toán học vươn tầm thế giới như Giáo sư Hoàng Tụy (người sáng lập Tối ưu hóa toàn cục) hay Giáo sư Ngô Bảo Châu (người đoạt Huy chương Fields năm 2010).

Trong Kỷ yếu 100 năm Ngày sinh GS. Lê Văn Thiêm (NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hội đồng Giáo sư nhà nước Việt Nam đánh giá: "GS. Lê Văn Thiêm là người mở đường kiệt xuất. Công lao lớn nhất của ông không chỉ nằm ở những bài báo khoa học cá nhân, mà nằm ở chỗ ông đã khai phá và xây dựng nên cả một hệ sinh thái toán học cho đất nước: từ trường phổ thông chuyên toán, hệ thống đại học tổng hợp, cho đến Hội Toán học và Viện Toán học quốc gia. Tên tuổi của ông gắn liền với sự trưởng thành của khoa học Việt Nam hiện đại".

Những viên gạch móng do GS. Lê Văn Thiêm đặt xuống giữa gian khó của chiến tranh đã trở thành một đài hoa rực rỡ của trí tuệ Việt Nam. Tinh thần dấn thân, uy tín học thuật và lòng nhân ái của ông sẽ mãi là ngọn hải đăng soi đường cho các thế hệ trí thức Việt Nam trên con đường chinh phục những đỉnh cao tri thức mới.

(Còn tiếp)

Giáo sư Lê Văn Thiêm: Cây đại thụ của Toán học Việt Nam

GS. Lê Văn Thiêm Kỳ 2: Xếp lại bằng Tiến sĩ Châu Âu, chọn dép cao su về chiến khu