Gỡ 'nút thắt' sở hữu trí tuệ trên môi trường sốKỳ 1: Bước chuyển thể chế và biện pháp ngăn chặn
Khi Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đưa Việt Nam vào danh sách "Quốc gia ưu tiên theo dõi" (PFC), Việt Nam đã chọn cách không né tránh.
LTS: Trong kỷ nguyên nền kinh tế số bùng nổ, bảo hộ sở hữu trí tuệ (SHTT) không còn là câu chuyện riêng của từng sản phẩm hay doanh nghiệp, mà đã trở thành thước đo năng lực cạnh tranh và uy tín của một quốc gia trên trường quốc tế. Sự dịch chuyển mạnh mẽ của các hành vi giao thương lên không gian mạng mang lại cơ hội lớn nhưng cũng đặt ra những thách thức chưa từng có cho hệ thống thực thi pháp luật. Các hành vi giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền tác giả không còn khu trú ở thị trường truyền thống mà biến tướng tinh vi trên các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và các website lậu xuyên biên giới.
Để bảo vệ dòng vốn đầu tư nước ngoài, nâng tầm vị thế đối ngoại và tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, Việt Nam đang thực hiện một chiến dịch tổng lực, toàn diện. Một Thế Giới xin gửi tới bạn đọc loạt bài Gỡ "nút thắt" sở hữu trí tuệ trên môi trường số, minh chứng cho cam kết nhất quán và hành động quyết liệt của Chính phủ Việt Nam trong việc làm sạch không gian mạng, bảo vệ tài sản trí tuệ một cách bền vững.
Sở hữu trí tuệ hiện nay đang trở thành thước đo năng lực cạnh tranh cốt lõi của Việt Nam trên trường quốc tế. Khi Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đưa Việt Nam vào danh sách "Quốc gia ưu tiên theo dõi" (PFC), dư luận và giới đầu tư quốc tế lập tức đổ dồn sự chú ý. Đối mặt với những góc nhìn khắt khe từ đối tác lớn, Việt Nam chọn cách không né tránh. Ngược lại, đây trở thành cú hích để Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các cơ quan quản lý chuyên ngành kích hoạt những thay đổi mạnh mẽ về mặt thể chế.
Nhìn thẳng vào thực tế để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ
Trong cuộc chơi toàn cầu, hệ thống bảo hộ tài sản trí tuệ chính là chiếc "thẻ căn cước" quyết định niềm tin của các tập đoàn FDI lớn. Việc USTR xếp Việt Nam vào nhóm PFC với nhận định về những tồn tại "nghiêm trọng và kéo dài" rõ ràng là một áp lực không nhỏ. Ông Trần Lê Hồng - Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ - trao đổi với tạp chí Một Thế Giới để làm rõ bản chất vấn đề.
Ông Trần Lê Hồng, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ nói: "Từ nhiều năm nay, Việt Nam luôn nỗ lực theo đuổi chính sách bảo hộ đầy đủ, hiệu quả quyền SHTT của các tổ chức, cá nhân, trên cơ sở bảo đảm hài hòa lợi ích của chủ thể quyền SHTT với lợi ích công cộng; qua đó tạo môi trường khuyến khích đổi mới sáng tạo, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội. Điều này thể hiện ở việc Việt Nam đã cam kết về bảo hộ và thực thi quyền SHTT ở mức cao trong nhiều điều ước quốc tế và không ngừng cập nhật các chuẩn mực tiên tiến của khu vực và thế giới phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam".
Ông Hồng thẳng thắn phản hồi việc USTR đưa Việt Nam vào danh sách “Quốc gia ưu tiên theo dõi” (PFC) sau nhiều năm chỉ xếp ta ở danh sách “theo dõi” và kèm theo những nhận định rằng Việt Nam có những tồn tại “nghiêm trọng và kéo dài” trong bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) là "chưa phản ánh đúng đắn và khách quan tình hình bảo hộ và thực thi quyền SHTT ở Việt Nam hiện nay. Bộ KH&CN đã kịp thời trao đổi, cung cấp cho Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Việt Nam thông tin về hoạt động bảo hộ và thực thi quyền SHTT trong năm 2025 của Việt Nam để phía Hoa Kỳ có thể hiểu rõ hơn những nỗ lực và thành quả của ta trong hoạt động này".
Sự phản hồi kịp thời này cho thấy Việt Nam không hề né tránh các đánh giá quốc tế, mà luôn chủ động đối thoại bằng số liệu thực tế, khẳng định tư thế của một quốc gia thượng tôn pháp luật và tôn trọng các cam kết song phương lẫn đa phương.
Hành động quyết liệt, đồng bộ từ Chính phủ
Không chỉ dừng lại ở các tuyên bố ngoại giao hay giải trình thông tin, ngay sau khi phía Hoa Kỳ công bố báo cáo khắt khe kể trên, Bộ KH&CN cho biết, bộ cùng các bộ, ngành liên quan đã ngay lập tức kích hoạt chuỗi giải pháp hành động cấp bách trên thực tế.
Để đưa các cam kết quốc tế thành hành động thực tế, Bộ KH&CN đã chủ động tham mưu Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg về việc tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT. Việc ban hành một Công điện mang tính khẩn cấp từ người đứng đầu Chính phủ đã cho thấy tính chất nghiêm trọng của vấn đề và sự quyết liệt trong tư duy điều hành vĩ mô. Ngay sau đó, ngày 06/5/2026, Bộ trưởng Bộ KH&CN đã ký ban hành Kế hoạch hành động của Bộ thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg nhằm triển khai các quyết sách một cách khẩn trương, quyết liệt và không có độ trễ.
Mức độ ưu tiên cao nhất của chiến dịch được phản ánh rõ thông qua góc nhìn quyết liệt của Lãnh đạo Chính phủ nhằm làm sạch môi trường mạng.
Phát biểu chỉ đạo tại các phiên Hội nghị sơ kết tình hình thực hiện Công điện 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày 2/6/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng khẳng định:
"Tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt trên môi trường số và trong hoạt động thương mại điện tử hiện nay đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, người tiêu dùng và trực tiếp tác động tiêu cực đến môi trường đầu tư tại Việt Nam. Đây không còn là vi phạm nhỏ lẻ, mà là vấn đề ảnh hưởng đến uy tín quốc gia trên trường quốc tế. Do đó, việc hoàn thiện thể chế gắn chặt với nâng cao trách nhiệm thực thi của từng địa phương, từng bộ ngành là mệnh lệnh bắt buộc, phải làm với tinh thần rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm".
Công điện số 38 đã vạch ra một kịch bản toàn diện, thiết lập trạng thái sẵn sàng chiến đấu cho các lực lượng chuyên trách. Các hoạt động cụ thể bao gồm:
Hoàn thiện thể chế, pháp luật: Rà soát để đối phó với các hành vi vi phạm mới phát sinh trên môi trường mạng.
Thực thi thực tế khắc nghiệt: Tổ chức các mũi nhọn tấn công, xử lý nghiêm hành vi vi phạm, đặc biệt tập trung vào vấn nạn hàng giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm bản quyền đang hoành hành trên các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và các website ẩn danh xuyên biên giới.
Tăng cường phối hợp liên ngành và hải quan quốc tế: Xây dựng cơ chế phòng vệ từ cửa khẩu, chặn đứng chuỗi cung ứng hàng giả từ xa.
Nâng cao năng lực và nhận thức: Đào tạo chuyên sâu cho cán bộ thực thi trực địa, đồng thời đẩy mạnh truyền thông nhằm xây dựng một nền văn hóa tôn trọng quyền SHTT sâu rộng trong quần chúng nhân dân.
Sửa đổi Nghị định 99: Đột phá pháp lý chặn truy cập tên miền vi phạm quốc tế
Một trong những bước đi mang tính bản lề, dỡ bỏ rào cản lớn nhất của công tác xử lý vi phạm trên không gian mạng hiện nay là việc trình sửa đổi, bổ sung quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp. Trên môi trường kỹ thuật số, các đối tượng vi phạm thường lợi dụng tính chất xuyên biên giới để đăng ký các tên miền quốc tế, đặt máy chủ ở nước ngoài, biến các trang web lậu thành những "pháo đài bất khả xâm phạm" trước các chế tài hành chính thông thường.
Nhận diện rõ lỗ hổng thể chế này, Bộ KH&CN đã hành động quyết liệt. Các cơ quan tham mưu đã chính thức trình Thủ tướng Chính phủ dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 99/2013/NĐ-CP sau khi hoàn tất việc tiếp thu, giải trình kỹ lưỡng ý kiến của các Thành viên Chính phủ (theo Báo cáo số 133/BC-BKHCN ngày 19/5/2026).
Dự thảo mang đến những thay đổi mang tính cách mạng về mặt chế tài và thẩm quyền: bổ sung thẩm quyền xử phạt cho một số cơ quan chức năng bám sát địa bàn nhằm tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc khoảng trống nhiệm vụ, từ đó đẩy nhanh tốc độ xử lý các vụ việc.
Đặc biệt, dự thảo Nghị định chính là việc bổ sung biện pháp khắc phục hậu quả cực kỳ mạnh mẽ: “ngăn chặn truy cập tên miền xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp để đẩy nhanh quá trình xử lý vi phạm và khắc phục được khó khăn trong việc xử lý tên miền quốc tế do các nhà dịch vụ đăng ký tên miền quốc tế không có trụ sở tại Việt Nam cung cấp.”
Quy định này được ví như thứ "vũ khí tối tân" bẻ gãy hoàn toàn công cụ ẩn danh của các đối tượng vi phạm. Thay vì phải mất hàng tháng trời liên hệ với các nhà đăng ký tên miền quốc tế vốn nằm ngoài thẩm quyền tài phán, các cơ quan thực thi của Việt Nam giờ đây có thể can thiệp kỹ thuật trực tiếp để chặn dòng truy cập từ người dùng trong nước. Sự chuyển dịch thể chế mạnh mẽ này chính là bước đệm cần thiết, mở đường cho những chiến dịch tấn công thực địa quy mô lớn, quét sạch các tụ điểm vi phạm sẽ được triển khai ngay sau đó.