Cuộc đời nhà khoa học

GS. Lê Thi: Từ kéo cờ Độc lập đến khoa học giớiKì 1: Bệ phóng gia phong và trái tim Cách mạng tuổi trăng tròn

Nam Phong •

Sinh ra trong chiếc nôi khoa bảng danh tiếng dưới bóng cây đại thụ Dương Quảng Hàm, nữ sinh Đồng Khánh Dương Thị Thoa lẽ ra đã có thể chọn một cuộc đời nhung lụa an phận. Thế nhưng, tiếng gọi của non sông đã thôi thúc thiếu nữ 16 tuổi rẽ lối, dấn thân vào chốn hiểm nguy của phong trào tiền khởi nghĩa, bắt đầu hành trình của một trí thức kiên trung.

Gần một thế kỉ gắn bó trọn vẹn với những thăng trầm vinh quang và cay đắng của lịch sử dân tộc, Giáo sư - Nhà giáo ưu tú Lê Thi (tên khai sinh là Dương Thị Thoa) đã đi qua một hành trình cuộc đời vô cùng đặc biệt và đầy kiêu hãnh. Từ một tiểu thư khuê nữ Hà thành sớm rẽ sang con đường cách mạng tiền khởi nghĩa, vinh dự được kéo lá cờ đỏ sao vàng tại Quảng trường Ba Đình trong Ngày Độc lập 2/9/1945 lịch sử, cho đến một nhà khoa học tận tụy, người tiên phong đặt những viên gạch hồng đầu tiên cho ngành Nghiên cứu Giới và Bình đẳng giới tại Việt Nam.

Dù bà đã đi về cõi vĩnh hằng vào cuối tháng 8 năm 2020, nhưng cuộc đời và di sản của bà vẫn mãi trường tồn cùng thời gian. Loạt bài viết dài kì này sẽ tái hiện một cách chân thực, sinh động về cuộc đời bà: hành trình của một nhân chứng lịch sử vĩ đại, một trí thức tiền bối kiên trung đã hiến dâng trọn vẹn trí tuệ, tài năng và nhiệt huyết thanh xuân của mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, khoa học xã hội và sự tiến bộ của phụ nữ Việt Nam hiện đại.

Chiếc nôi trí thức và nền tảng gia phong của một gia đình khoa bảng danh tiếng

Nhắc đến GS. Lê Thi, lịch sử và tâm trí người dân Thủ đô lập tức khắc họa lại khoảnh khắc huy hoàng và thiêng liêng của mùa thu tháng Tám năm 1945: hình ảnh người thiếu nữ vinh dự kéo cờ trên Quảng trường Ba Đình lịch sử. Thế nhưng, để thấu hiểu trọn vẹn bản lĩnh, cốt cách, trí tuệ cũng như lí tưởng sống của bà, chúng ta không thể không ngược dòng thời gian trở về những thập niên đầu của thế kỉ XX, đặt bà vào trong chiếc nôi văn hóa, học thuật và truyền thống gia đình danh tiếng bậc nhất lúc bấy giờ. GS. Lê Thi sinh ngày 3/6/1926 với tên khai sinh là Dương Thị Thoa, quê gốc tại xã Mễ Sở, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên – một vùng quê giàu truyền thống hiếu học và khoa bảng ở đồng bằng Bắc Bộ.

Tôi từng được phỏng vấn bà khi bà đã bước sang tuổi 91, dù chân đã yếu nhưng trí nhớ còn tinh tường. Theo lời bà, bà sinh ra và lớn lên trong một gia đình trí thức tiêu biểu của đất Bắc, nơi hội tụ đầy đủ những phẩm chất cao quý của tầng lớp trí thức Tây học sớm có lòng tự tôn dân tộc. Thân phụ của bà chính là cố Giáo sư, Liệt sĩ Dương Quảng Hàm – một cây đại thụ vô cùng vĩ đại trong nền giáo dục và văn học Việt Nam, một nhà nghiên cứu văn học lớn, tác giả của những công trình biên khảo văn học kinh điển như Việt Nam văn học sử lược, đồng thời là hiệu trưởng nổi tiếng của Trường Bưởi (nay là Trường THPT Chu Văn An). Sinh ra trong một gia đình mà người cha không chỉ là một nhà giáo mẫu mực, một học giả uyên bác mà còn là một tấm gương sáng ngời về đạo đức, về tinh thần tự trọng và lòng yêu nước thầm lặng, cô thiếu nữ Dương Thị Thoa từ thủa nhỏ đã được thụ hưởng một nền giáo dục toàn diện, nề nếp gia phong nghiêm cẩn nhưng lại vô cùng cởi mở, tiến bộ về tư tưởng.

“

Sinh ra trong một gia đình trí thức tiểu tư sản nhưng từ sớm, truyền thống gia giáo và tấm gương tự trọng, yêu nước của cha mẹ đã ngấm vào máu thịt, dạy chúng tôi cách sống phải biết tự lập, tự trọng và luôn hướng về nỗi đau khổ của đồng bào, của đất nước dưới ách nô lệ.

— GS. Lê Thi (tháng 8/2017)

Trong không gian gia đình ấy, những bài học vỡ lòng không chỉ là con chữ, sách vở, mà sâu xa hơn là những bài học về nhân cách làm người, về bổn phận đối với giống nòi và đất nước đang chìm đắm trong vòng nô lệ. Trưởng thành dưới mái trường nữ sinh danh tiếng bậc nhất Đông Dương lúc bấy giờ là Trường Nữ sinh Đồng Khánh (Hà Nội), Dương Thị Thoa nổi bật giữa bạn bè đồng trang lứa là một nữ sinh thông minh, dịu dàng, sở hữu tư chất hội họa và văn chương tinh tế. Thế nhưng, lịch sử dân tộc những năm đầu thập niên 1940 đã chuyển mình với những biến động dữ dội của thời cuộc, hoàn toàn không cho phép những người trẻ tuổi có lương tri, có trí thức và có lòng tự tôn dân tộc được phép đứng ngoài thời cuộc.

Ách thống trị kìm kẹp tàn bạo của thực dân Pháp cấu kết cùng phát xít Nhật đã đẩy nhân dân ta vào cảnh lầm than, đói nghèo cùng cực. Những hình ảnh đau thương của nạn đói lịch sử năm Ất Dậu 1945, đã tác động mạnh mẽ đến lòng trắc ẩn sâu sắc và ý thức giai cấp chớm nở của cô thiếu nữ Dương Thị Thoa rồi bùng cháy.

Tiếng gọi của thời đại, sự giác ngộ chính trị và bước ngoặt dấn thân năm 16 tuổi

Bước ngoặt lớn định hình toàn bộ cuộc đời của Dương Thị Thoa đến với bà vào năm 1942, khi bà vừa tròn 16 tuổi – lứa tuổi đẹp nhất của đời người, độ tuổi chớm nở những mơ mộng về tương lai. Thông qua các mối quan hệ bạn bè cùng chí hướng tiến bộ tại Trường nữ sinh Đồng Khánh, qua những lời rỉ tai, những cuộc gặp gỡ bí mật và sự dìu dắt của các tổ chức cách mạng cơ sở, bà bắt đầu tiếp cận với những tài liệu chính trị bí mật, các bản truyền đơn khích lệ lòng dân và đặc biệt là tờ báo Cứu quốc – cơ quan ngôn luận chính thức của Mặt trận Việt Minh lúc bấy giờ.

“

Lần đầu tiên cầm trên tay tờ báo Cứu quốc nhỏ bé, những trang giấy in thô sơ nhưng chứa đựng một sức mạnh lạ kì. Nó mở ra cho tôi một chân trời mới: chân trời của sự thật, của lòng yêu nước và con đường đứng lên tự cứu lấy dân tộc mình khỏi vòng nô lệ.

- GS. Lê Thi (tháng 8/2017)

Việc đọc và thấu hiểu những trang báo Cứu quốc đã làm thay đổi hoàn toàn nhận thức của một tiểu thư khuê nữ quen sống trong nhung lụa. Bà không chỉ dừng lại ở sự rung động cảm xúc hay lòng yêu nước mơ hồ theo kiểu trí thức tiểu tư sản thông thường, mà với bản tính kiên định, quyết đoán và tinh thần dấn thân mạnh mẽ, Dương Thị Thoa đã đưa ra quyết định bước chân vào con đường hoạt động cách mạng tiền khởi nghĩa đầy hiểm nguy và gian khó. Đó là một quyết định vô cùng táo bạo, đòi hỏi sự hy sinh lớn lao đối với một thiếu nữ con nhà khuê nữ trong xã hội phong kiến thực dân lúc bấy giờ.

“

Lần đầu tiên cầm trên tay tờ báo Cứu quốc nhỏ bé, những trang giấy in thô sơ nhưng chứa đựng một sức mạnh lạ kì. Nó mở ra cho tôi một chân trời mới: chân trời của sự thật, của lòng yêu nước và con đường đứng lên tự cứu lấy dân tộc mình khỏi vòng nô lệ.

- GS. Lê Thi (tháng 8/2017)

Để tham gia vào các cơ sở cách mạng và các tổ chức Thanh niên cứu quốc, Phụ nữ cứu quốc bí mật trong lòng đô thị Hà Nội đang bị giặc kiểm soát gắt gao, bà đã phải tìm mọi cách "trốn nhà" để đi tham gia công tác xã hội, thực hiện các nhiệm vụ tuyên truyền, vận động và gây dựng cơ sở trong học sinh, sinh viên nội thành. Có lần vì yêu cầu công tác bí mật và an toàn, bà đi liền một tháng trời không về nhà, khiến cho gia đình hoang mang, lo lắng. Theo bà, sự lo lắng không chỉ là nỗi nhớ thương con cái, mà còn là nỗi sợ hãi thường trực trước sự khủng bố tàn khốc của mật thám Pháp - Nhật đối với những gia đình trí thức có con em tham gia phong trào chống đối.

Khi trở về nhà và đối diện trực tiếp với thân phụ – cố Giáo sư Dương Quảng Hàm, một người cha nổi tiếng nghiêm khắc, Dương Thị Thoa đã mang theo một tâm trạng vô cùng hồi hộp, lo âu và căng thẳng. Tuy nhiên, người cha trí thức ấy đã ngầm thấu hiểu, bao dung và âm thầm ủng hộ con đường mà con mình đã chọn. Sự hậu thuẫn tinh thần vô giá, sự thấu cảm thầm lặng từ gia đình chính là bệ phóng vững chắc nhất, là tấm lá chắn đầu tiên và quan trọng nhất giúp cô thiếu nữ 16 tuổi vượt qua mọi hiểm nguy trùng trùng, mọi cạm bẫy của mật thám và thử thách ngặt nghèo trong các tổ chức cách mạng bí mật giữa lòng Hà Nội tạm chiếm lúc bấy giờ.

Sục sôi khí thế tiền khởi nghĩa và sự chuẩn bị cho vận hội dân tộc

Giai đoạn từ năm 1942 đến tháng 8/1945, phong trào cách mạng tại Hà Nội bước vào giai đoạn nước rút vô cùng khốc liệt, căng thẳng nhưng cũng tràn ngập hào khí cách mạng. Dương Thị Thoa, với vỏ bọc hoàn hảo là một nữ sinh khuê nữ thanh lịch, trí thức và nền nếp, đã khéo léo biến các hoạt động xã hội hợp pháp thành một thứ bình phong vững chắc để che giấu các nhiệm vụ liên lạc tuyệt mật, rải truyền đơn, vận động phụ nữ, học sinh, trí thức và các tầng lớp nhân dân tham gia vào Mặt trận Việt Minh.

Bà tham gia tích cực vào các tổ chức Phụ nữ cứu quốc thành Hoàng Thăng Long, trực tiếp tiếp xúc với đông đảo các tầng lớp nhân dân từ những người thợ thuyền lao động nghèo khổ, những tiểu thương buôn bán nhỏ cho đến các trí thức tiểu tư sản để giác ngộ tinh thần cách mạng, khơi dậy ý chí tự lực tự cường và niềm tin vào ngày mai tươi sáng của đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng và lãnh tụ Hồ Chí Minh. Trong những ngày tháng Tám sục sôi lịch sử năm 1945, khi tiếng kèn hiệu triệu của cuộc Tổng khởi nghĩa vang lên khắp các ngõ ngách, phố phường Thủ đô, khí thế sục sôi của hàng vạn quần chúng nhân dân đã cuốn phăng mọi sợ hãi. Trái tim của người thiếu nữ Dương Thị Thoa cũng đập chung một nhịp đập mãnh liệt với dòng chảy lịch sử của dân tộc.

“

Không khí những ngày tháng Tám năm 1945 giống như một luồng gió cuồng phong thổi quét đi sự sợ hãi, u uất đè nặng suốt bao nhiêu năm nô lệ. Mọi người từ già trẻ, lớn bé, ai nấy đều sục sôi một niềm tin sắt đá: dân tộc này phải được độc lập, tự do.

- GS. Lê Thi (tháng 8/2017)

Chính quá trình tôi luyện đầy thử thách, gian khổ nhưng vô cùng vinh quang từ phong trào cách mạng tiền khởi nghĩa âm thầm, kiên cường ấy đã chuẩn bị một cách đầy đủ, toàn diện về bản lĩnh chính trị, tinh thần thép, sự dũng cảm và lòng tự hào dân tộc sâu sắc cho Dương Thị Thoa. Để rồi từ bệ phóng vững chắc đó, vào sáng ngày 2/9/1945, bước chân của người thiếu nữ năm nào chính thức bước lên vũ đài lịch sử vĩ đại của dân tộc – khoảnh khắc mà cuộc đời bà gắn liền mãi mãi với vận mệnh thiêng liêng của non sông đất nước. Hành trang lịch sử quý giá ấy đã nâng bước bà vượt qua mọi giông bão cuộc đời, để rồi khắc ghi tên tuổi của mình vào những trang sử vàng chói lọi nhất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa độc lập, tự do.

(Còn tiếp)