GS Nguyễn Đăng Hưng: Một chính sách ‘cầu hiền’ cho đất nước, tại sao không?

Theo GS Nguyễn Đăng Hưng, Thông báo (số 05-TB/BCĐTW ngày 4.7.2025) kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm, Trưởng ban Chỉ đạo Trung ương về Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, để thực hiện Nghị quyết số 57 - thể hiện toàn bộ tâm huyết của người đứng đầu Đảng, Nhà nước về chính sách “cầu hiền”, chiến lược chiêu mộ, đãi ngộ nhân tài cho quốc gia.

Tổng Bí thư chỉ đạo: “Các bộ, cơ quan chủ động tìm kiếm, phát hiện và đề xuất các ứng viên tiềm năng cho các vị trí Tổng công trình sư, Kiến trúc sư trưởng, bao gồm các chuyên gia hàng đầu trong nước, người Việt Nam ở nước ngoài và các chuyên gia quốc tế có uy tín.

Mục tiêu là phải hình thành cơ chế và tìm kiếm được những cá nhân thực sự xuất sắc, có đủ đức, đủ tài, đủ uy tín và trao cho họ đủ thẩm quyền, nguồn lực để quy tụ lực lượng, dẫn dắt và chịu trách nhiệm cao nhất về sự thành công của các chương trình, nhiệm vụ chiến lược quốc gia (như Việt Nam đã có: Giáo sư Trần Đại Nghĩa, Giáo sư Tôn Thất Tùng, Giáo sư Lương Định Của, Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu...)”.

Tổng Bí thư yêu cầu các bộ liên quan, có chính sách đãi ngộ đặc biệt để thu hút ít nhất 100 chuyên gia hàng đầu về nước làm việc.

GS Nguyễn Đăng Hưng cho biết: Trong điều kiện hiện tại của trình độ KHCN Việt Nam, người Việt đi du học ở các nước tiên tiến là điều cần thiết cho công cuộc hiện đại hóa và công nghiệp hóa đất nước. Ngày càng đông người Việt đi du học, nói lên thu nhập của người Việt Nam đã tăng, cũng như sự quan tâm của chính phủ đối với người tài…

- Nhưng lâu nay, mọi người vẫn lo lắng hiện tượng chảy máu chất xám, khi các du học sinh du học nhưng không trở về phục vụ đất nước. Làm gì để giảm được tình trạng chảy máu chất xám?

- GS Nguyễn Đăng Hưng: Để giảm thiểu tình trạng chảy máu chất xám, tôi đề nghị nên triển khai mô hình đào tạo các lớp cao học hợp tác với các đại học quốc tế. Mô hình du học thạc sỹ tại chỗ ít tốn ngân sách, gắn bó học viên với những công trình xây xựng đất nước, giảm thiểu thời gian lưu trú tại nước ngoài. Đó là những ưu điểm tiết kiệm ngân sách, cùng một lúc không gây thất thoát chất xám. Loại dự án này cần liên kết với các ĐH tiên tiến qua trung gian của các giáo sư tâm huyết với Việt Nam. Đặc biệt các giáo sư Việt kiều đang hành nghề hay đang nghĩ hưu tại hải ngoại.

- Nghĩa là, để “cầu hiền” cho đất nước, ta cần phải có các chính sách “ngoại giao khéo léo”?

- GS Nguyễn Đăng Hưng: Đúng vậy. Vấn đề là chính phủ phải tích cực xây dựng cho được tại Việt Nam một môi trường làm việc thân thiện, hấp dẫn, dân chủ, cởi mở, chuẩn bị cơ chế lương tiền hợp lý. Xây dựng những kênh thông tin qua lại thường trực với cựu du học sinh để tối ưu hóa hành trình trở về phục vụ của họ… Có được như vậy phần đông họ sẽ trở về thôi. Người Việt nào mà chẳng muốn dành tài sức của mình cho đất nước. Tôi nghĩ Việt Nam nên tìm hiểu những chính sách mà Singapore đã triển khai trong những năm 70 của thế kỷ trước, hay những biện pháp mà Trung Quốc đã áp dụng ngày họ bắt đầu mở cửa.

- GS đã thường nói đào tạo người có trình độ khoa bảng chưa đủ, còn phải có không gian, môi trường làm việc thỏa đáng cho chuyên gia và trí thức?

- GS Nguyễn Đăng Hưng: GS Ngô Bảo Châu, nhà toán học Việt Nam đầu tiên đoạt giải Fields đã nhiều lần nhắc nhở, khoa học cần một không gian tự do, một môi trường dân chủ cởi mở thông thoáng. Khoa học phát triển không ngừng, mà phát triển chính là bác bỏ cái cũ, phát huy cái mới, công khai công bố những thành quả ra diễn đàn quốc tế cho mọi người biết đến, để kiểm nghiệm, xác tín.

Nhà nước trong điều kiện cho phép phải đầu tư cho việc tạo dựng hình thành môi trường mở này, cung cấp kinh phí để xây dựng phòng thí nghiệm, để các nhà khoa học tham gia hội nghị, tổ chức hội thảo, xuất bản... Dĩ nhiên, một nước trên đường phát triển như Việt Nam ta không thể có hết một sớm một chiều. Nhưng việc khởi đầu một tư duy mới là cần thiết. Tư duy khép kín chung quanh cái ao làng phải dành chỗ cho tư duy mới tự do và dân chủ…

- Ở các quốc gia tiên tiến, việc lựa chọn nhân tài như thế nào, thưa Giáo sư?

- GS Nguyễn Đăng Hưng: Trước hết, người ta xác định trường học là nơi trau dồi kiến thức, hình thành nhân cách, rồi sau đó mới là nơi đào tạo chuyên môn. Bậc mẫu giáo và bậc THPT được mở rộng cho mọi tầng lớp nhân dân và mọi chi phí là do nhà nước đảm trách. Chi phí bậc cao đẳng và đại học không được quá cao, vì nguyên tắc là phải tạo cơ may cho mọi tầng lớp nhân dân vào đại học. Những gia đình có thu nhập thấp được chiếu cố đặc biệt với chính sách học bổng cho con em với những tiêu chí ưu tiên cho người học trò giỏi.

Việc đào tạo người thầy được coi trọng để đảm bảo chất lượng chung cho giáo dục. Lương bổng cũng được tính sao cho hợp lý để giữ chân thầy giỏi và cuộc sống trung bình của giới giáo chức phải khả quan trong mặt bằng xã hội. Trong môi trường giáo dục lành mạnh và thông thoáng như vậy, nhân tài sẽ được thoát ra từ các cuộc thi tuyển, thi cuối năm, thi tốt nghiệp.

Thí dụ như ở Mỹ, các trường đại học lớn không nhận vào làm giáo sư các tiến sỹ do chính trường mình đào tạo, mà sẽ chọn nhân sự đến từ các trường đại học khác. Những năm đầu làm trợ giáo tại Đại học Liège (Vương quốc Bỉ), tôi đã từng thay thế thầy tôi chấm thi cho con thầy vì thông lệ không cho phép cha chấm bài thi của con.

- Vậy, làm thế nào để ta có thể tranh thủ được thật tốt chất xám của trí thức Việt kiều về nước tham gia đóng góp trí tuệ và công sức xây dựng đất nước?

- GS Nguyễn Đăng Hưng: Đây là đề tài lớn, tôi chỉ đề nghị được trả lời ngắn gọn 3 điểm chính yếu. Trước hết, phải xây dựng cho được một môi trường xã hội công bằng minh bạch, một môi trường đại học hay viện nghiên cứu tự do dân chủ thông thoáng và thân thiện. Công bằng minh bạch có nghĩa là người đứng đầu phải có thực tài và đức độ. Thông thoáng và thân thiện có nghĩa là không gò bó, không quan liêu mệnh lệnh, không kỳ thị lý lịch phiền hà.

Kế đến, muốn có trí thức Việt kiều đông đảo về giúp nước, trước hết phải đối đãi tốt với trí thức trong nước, tạo điều kiện thông thoáng cho họ phát huy tính phản biện, thành lập các hội chuyên ngành, bảo đảm tính độc lập khách quan của sinh hoạt trí thức… Sau hết, phải có chính sách lương tiền, điều kiện ăn ở đi lại hợp lý không quá xa với điều kiện thông thường ở các nước mà người Việt kiều đang công tác.

Làm sao tập hợp được số đông người này để có thể sử dụng được thứ chất xám quý giá ấy? Tôi cho là, rất cần quyết tâm chính trị, trình độ và nghệ thuật lãnh đạo. Ở đây, yếu tố Việt kiều là rất cần thiết: ai là người có kinh nghiệm lâu năm cọ xát với nghiên cứu khoa học, cạnh tranh công nghệ quốc tế ? Tất cả những việc này không có gì mới, nhiều nước đã làm rồi, gần ta nhất là Singapore và Trung Quốc.

- Sau nửa thế kỷ sinh sống và giảng dạy ở nước ngoài, trong đó có mười mấy năm lăn lộn con thoi đi - về trong nước và nước ngoài, Giáo sư cảm nhận và chia sẻ được điều gì?

- GS Nguyễn Đăng Hưng: Trong nửa thế kỷ sinh sống và làm việc tại Bỉ, tôi đã có 40 năm giảng dạy tại đại học lừng danh Liège, đi thỉnh giảng dài hạn tại nhiều nước trên thế giới. Tôi thâu thập được nhiều bài học về các chính sách giáo dục, về các phương thức quản lý đại học của nhiều nước.

Lăn lộn tại Việt Nam đã hơn 30 năm, tôi cũng nắm bắt được tình hình cụ thể của nền giáo dục và nghiên cứu khoa học tại Việt Nam. Phải nói rằng, nền giáo dục Việt Nam có nhiều vấn đề có tính hệ thống mà việc khắc phục, cải tiến lại quá chậm chạp. Tôi thấy trên lĩnh vực ĐH, nạn “di tản” du học đã phát triển trên bình diện quy mô. Ai có chút tiền cũng muốn gởi con ra ngoại quốc, ra các nước tiên tiến là chuyện thường tình…

Đây thực sự là “triệu chứng” mất lòng tin trầm trọng của dân chúng vào nền giáo dục của chính nước mình. Rồi mấy năm gần đây việc gia tăng học phí ở cấp phổ thông lại kéo theo một hậu quả đương nhiên, là tình trạng bỏ học ngày càng rõ nét, đặc biệt ở vùng xa vùng sâu. Tình trạng chạy theo thành tích lại tái phát hiện ở nhiều nơi, nếu ta xem kỹ kết quả của những kỳ thi trung học vừa qua.

Việc phát động phong trào nâng cao chất lượng các trường đại học là một điểm tốt, nhưng cơ quan kiểm định lại chưa bảo đảm tính độc lập, khách quan vô tư và nạn vừa đá bóng vừa thổi còi là phổ biến. Tôi cảm thấy rất lo lắng cho tương lai. Ngành GDĐT sẽ có nhiều việc phải làm, vì công cuộc cải tổ nền giáo dục vẫn còn bề bộn ở phía trước. Tuy nhiên, tôi hy vọng sẽ có sự đổi thay quyết liệt từ những chính sách mới, làm thay đổi sâu đậm nền giáo dục nước ta.

- Xin cảm ơn GS Nguyễn Đăng Hưng về cuộc trò chuyện này !

GS Nguyễn Đăng Hưng sinh năm 1941, quê quán tỉnh Quảng Nam. Cựu học sinh Trường TH Petrus Trương Vĩnh Ký và Chu Văn An (Sài Gòn, trước 1975). GS, Tiến sĩ khoa học Trường ĐH Lie'ge (Vương quốc Bỉ). Người sáng lập Văn phòng đào tạo cao học Bỉ - Việt EMMC tại ĐH Bách khoa TP.HCM. Ông được Hàn lâm Viện khoa học – văn học và nghệ thuật Hoàng gia Bỉ tặng Huy chương năm 1984. Huy chương Lao động hạng Nhất của Chính phủ Bỉ (1996). GS Nguyễn Đăng Hưng được vinh danh là 1 trong 12 người nước ngoài làm đổi thay nước Bỉ. Huân chương “Đại sĩ quan của Vua Leopold II”, Vương quốc Bỉ (1999); Huân chương “Đại sĩ quan của Hoàng gia”, Vương quốc Bỉ (2006).