GS. Robert Farrow: Giáo dục mở trong kỉ nguyên AI không chỉ là chia sẻ tri thức miễn phí
AI đang mở ra khả năng tiếp cận tri thức chưa từng có cho nền giáo dục mở, nhưng cũng đặt ra những câu hỏi về bản quyền, công bằng và quyền kiểm soát tri thức.
Với Giáo sư Robert Farrow, giáo dục mở không chỉ là đưa học liệu lên mạng miễn phí. Giá trị cốt lõi của nó còn nằm ở cách xã hội chia sẻ, sử dụng và bảo vệ tri thức trước nguy cơ bị tư hữu hóa trong kỉ nguyên AI.
Khi AI đặt lại câu hỏi: Tri thức mở dành cho ai?
Sự phát triển của AI tạo sinh đang làm thay đổi cách con người tiếp cận và sử dụng tri thức. Chỉ với một câu hỏi, người học có thể nhận được lời giải thích, bản tóm tắt tài liệu hoặc một lộ trình học tập được cá nhân hóa. Những công việc trước đây đòi hỏi nhiều thời gian tìm kiếm, đọc hiểu và tổng hợp thông tin giờ đây có thể được thực hiện trong vài giây.
Tuy nhiên, khả năng tạo ra câu trả lời nhanh chóng không đồng nghĩa với việc tri thức đã trở nên thực sự bình đẳng. Người học vẫn có thể gặp những rào cản về ngôn ngữ, thiết bị, kết nối Internet, chất lượng học liệu và kĩ năng đánh giá thông tin. Đằng sau những công cụ AI tưởng như dễ tiếp cận là câu hỏi lớn hơn: Ai sở hữu nguồn tri thức được sử dụng để tạo ra câu trả lời, ai có quyền khai thác chúng và ai được hưởng lợi từ quá trình đó?
Đây cũng là vấn đề nằm trong mối quan tâm nghiên cứu của Robert Farrow, nhà nghiên cứu về giáo dục mở tại Viện Công nghệ giáo dục thuộc The Open University, Anh. Trong bài viết Cosmopolitics and The Commons (Chính trị vũ trụ và Tài sản chung), đăng trên tạp chí Education Ouverte et Libre - Open Education năm 2025, ông xem xét những khía cạnh xã hội và chính trị của giáo dục mở, trong đó có câu hỏi nền tảng: Giáo dục mở thực sự dành cho ai?
Câu hỏi này khiến giáo dục mở vượt ra ngoài cách hiểu phổ biến rằng chỉ cần cung cấp tài liệu miễn phí là đủ. Một nguồn học liệu có thể được truy cập miễn phí nhưng vẫn đi kèm những giới hạn về quyền sử dụng, chỉnh sửa, tái phân phối hoặc tích hợp vào các hoạt động giảng dạy khác. Tương tự, một công cụ AI có thể phục vụ hàng triệu người nhưng điều đó chưa chắc bảo đảm mọi nhóm người học đều có cơ hội tiếp cận tri thức với chất lượng tương đương.
Vì vậy, cần phân biệt giữa khả năng tiếp cận và quyền chủ động sử dụng tri thức. Giáo dục mở hướng đến việc tạo điều kiện để người học, giáo viên và cơ sở giáo dục không chỉ tiếp nhận nội dung mà còn có thể tái sử dụng, điều chỉnh và chia sẻ học liệu trong khuôn khổ giấy phép phù hợp.
Theo hướng tiếp cận của Farrow, tính mở cũng cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với công bằng xã hội, sự đa dạng và những bất bình đẳng vốn tồn tại trong hệ thống giáo dục. Nếu các nguồn tri thức chất lượng cao chủ yếu được tạo ra, kiểm soát hoặc phân phối bởi một số ít tổ chức, thì việc AI giúp phổ biến thông tin nhanh hơn vẫn chưa đủ để giải quyết câu chuyện công bằng tri thức.
Đó là thách thức đáng chú ý khi các hệ thống AI ngày càng tham gia sâu vào quá trình học tập. Người học có thể nhận được câu trả lời, nhưng cần có khả năng kiểm chứng nguồn, nhận diện sai lệch và hiểu những giới hạn của công nghệ. Giáo dục mở vì thế không chỉ giúp mở rộng cánh cửa tiếp cận tri thức mà còn góp phần tạo ra năng lực sử dụng tri thức một cách độc lập và có trách nhiệm.
.jpg)
AI và tương lai của giáo dục mở
Mối quan hệ giữa AI và giáo dục mở không chỉ có những cơ hội mà còn chứa đựng nhiều căng thẳng. Trong bài nghiên cứu The double-edged sword: Open educational resources in the era of Generative Artificial Intelligence (Con dao hai lưỡi: Tài nguyên giáo dục mở trong kỉ nguyên Trí tuệ nhân tạo tạo sinh), xuất bản trên Journal of Applied Learning & Teaching năm 2026, Robert Farrow cùng các cộng sự phân tích cách AI tạo sinh đang làm thay đổi vai trò của tài nguyên giáo dục mở (OER).
Nếu trước đây OER thường được hình dung là các tài liệu số có thể tải về, đọc và sử dụng lại, thì AI đang mở ra khả năng biến chúng thành những nguồn tri thức tương tác hơn. Học liệu có thể được chuyển thể thành bài tập, câu hỏi ôn tập, lời giải thích phù hợp với trình độ người học hoặc các hình thức hỗ trợ học tập khác nhau. Khi được triển khai đúng cách, những công cụ này có thể giúp giáo viên giảm bớt công việc lặp lại và dành thêm thời gian cho việc hướng dẫn, thảo luận và phát triển tư duy của học sinh, sinh viên.
Nhưng chính khả năng biến đổi ấy cũng làm nảy sinh vấn đề. Khi một mô hình AI sử dụng tài liệu giáo dục để tạo ra nội dung mới, cần làm rõ quyền của người sáng tạo, điều kiện sử dụng dữ liệu và cách ghi nhận đóng góp. Một tài liệu được cấp phép mở không mặc nhiên đồng nghĩa với việc mọi hình thức khai thác dữ liệu từ tài liệu đó đều không có giới hạn. Những vấn đề này càng phức tạp khi nội dung được tổng hợp, biến đổi và phân phối thông qua các nền tảng công nghệ có cơ chế vận hành khó quan sát đối với người dùng.
Thách thức không chỉ nằm ở bản quyền. Nếu việc phát triển AI phụ thuộc vào nguồn dữ liệu tập trung và những nền tảng do số ít doanh nghiệp kiểm soát, giáo dục mở có nguy cơ trở thành nguồn đầu vào cho các hệ thống thương mại mà cộng đồng tạo ra tri thức không có tiếng nói tương xứng trong cách sử dụng và phân phối giá trị. Đây là một trong những căng thẳng giữa tinh thần chia sẻ tri thức và xu hướng tư hữu hóa mà Farrow đặt ra trong nghiên cứu về giáo dục mở.
Từ góc độ này, tương lai của giáo dục mở không thể chỉ được đo bằng số lượng tài liệu được đưa lên Internet hay số người có thể sử dụng công cụ AI. Những tiêu chí quan trọng hơn còn bao gồm khả năng tái sử dụng học liệu, tính minh bạch của giấy phép, quyền lợi của người sáng tạo, chất lượng nội dung và mức độ tham gia của cộng đồng vào việc định hình môi trường học tập.
Các cơ sở giáo dục có thể bắt đầu bằng việc xây dựng kho học liệu mở với thông tin bản quyền rõ ràng, hướng dẫn giáo viên sử dụng AI có trách nhiệm và trang bị cho người học kĩ năng kiểm chứng thông tin. Đồng thời, cần khuyến khích các mô hình hợp tác trong đó trường đại học, nhà nghiên cứu, giáo viên và cộng đồng cùng tạo lập, cập nhật và đánh giá tài nguyên giáo dục.
Những vấn đề này cũng sẽ được đặt ra tại hội nghị OpenAP 2026 với chủ đề Open Futures: Empowering Fair and Inclusive Higher Education in the Asia-Pacific (Tương lai mở: thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương) do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, phối hợp cùng Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI), Tạp chí Một Thế Giới và Câu lạc bộ Phần mềm Tự do Nguồn mở Việt Nam (VFOSSA) đồng tổ chức vào ngày 23/10/2026 tại Hà Nội.
Theo chương trình hội nghị, Robert Farrow dự kiến trình bày tham luận Understanding Tensions Between Generative AI and Open Education Principles (Tìm hiểu những căng thẳng giữa AI tạo sinh và các nguyên tắc của giáo dục mở).
Trong bối cảnh AI có thể tạo ra lượng nội dung ngày càng lớn, câu hỏi quan trọng không chỉ là công nghệ có thể cung cấp bao nhiêu câu trả lời, mà còn là xã hội muốn xây dựng một hệ sinh thái tri thức như thế nào? Giáo dục mở có thể đóng vai trò nền tảng nếu bảo vệ được tinh thần chia sẻ, tôn trọng quyền của người tạo ra tri thức và mở rộng cơ hội tham gia cho nhiều cộng đồng.
AI có thể giúp tri thức lưu chuyển nhanh hơn, nhưng để dòng chảy ấy thực sự phục vụ lợi ích chung, cần những nguyên tắc bảo đảm tính công bằng, minh bạch và quyền chủ động của người học. Đó cũng là lí do giáo dục mở vẫn giữ vai trò quan trọng: Không chỉ mở cánh cửa đến tri thức, mà còn góp phần quyết định ai có thể tham gia xây dựng, sử dụng và hưởng lợi từ tri thức trong tương lai.